LAUR KONSERWATORSKI 2000

W 2000 roku nagrodę przyznano:

1. Uniwersytetowi Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie za kompleksowy remont Pałacu Komisji Województwa Lubelskiego w Lublinie, zw. Radziwiłłowskim, Pl. Litewski 3, nr (obiekt wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/480)

Pałac Radziwiłłowski wzniesiony został w 2 poł. XVI w. przez Firlejów. Przebudowywany kolejno w latach: po 1683 r. przez Tylmana z Gameren, 1823-24 przez J. Stompfa i J. Hempla, 1829-30 przez H. Marconiego. Historyczny układ przestrzenny pałacu wywodzi się z renesansowej architektury włoskiej. Wystrój architektoniczny ma charakter eklektyczny.

Kompleksowy remont obiektu przeprowadzono w l. 1994-1999. Prace konstrukcyjno-architektoniczne oraz konserwatorskie obejmowały stiukowe dekoracje fasad i wnętrz, piece, ozdobne posadzki parkietowe, stolarkę drzwiową, a także malowidła klatki schodowej oraz malowaną, iluzjonistyczna stolarkę w płycinach stanowiących element kompozycji układu otworów okiennych. Prace prowadzono również w obrębie dziedzińca i przy ogrodzeniu. Nowe elementy aranżacji (np. posadzki w hallu i schody) dostosowano do charakteru zabytkowych wnętrz.

2. Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Anny w Lubartowie, której administratorem jest Ksiądz Dziekan Andrzej Tokarzewski za prace rewaloryzacyjne przy wyposażeniu i wystroju wnętrza Kościoła Parafialnego p.w. św. Anny w Lubartowie
(kościół wpisany do rejestru zabytków woj. lubelskiego pod nr A/116, wyposażenie objęte
odrębnym wpisem pod nr B/113)

Projektantem barokowego kościoła wzniesionego w latach 1733-38, z fundacji księcia Pawła Sanguszki, był architekt Paweł A. Fontana.
Prace remontowo- konserwatorskie w kościele prowadzone były w latach 1991-2001 z inicjatywy Parafii Rzymskokatolickiej p.w. Św. Anny w Lubartowie, której administratorem jest Ksiądz Dziekan Andrzej Tokarzewski.
Parafia poniosła większość kosztów konserwacji. Część prac została dofinansowana ze środków Generalnego Konserwatora Zabytków w Warszawie oraz Wojewody Lubelskiego.
Prace rewaloryzacyjne przy wyposażeniu i wystroju wnętrza kościoła obejmowały prezbiterium (polichromia, ołtarz główny i dwa ołtarze boczne, obrazy, stalle, balustrada, ambona, chrzcielnica, rzeźby przedstawiające Doktorów Kościoła) oraz nawę główną, nawy boczne i chór muzyczny (dokomponowanie nowego wystroju malarskiego ścian i sklepienia do barokowej polichromii prezbiterium).
Twórcą programu prac konserwatorskich, projektu aranżacji malarskiej, a także wykonawcą jest firma AC Konserwacja Zabytków s.c. - Aleksander Piotrowski, Edward Kosakowski z Krakowa.

3. Annie i Kazimierzowi Gajkom za kompleksowy remont wraz z adaptacją dworu w Jakubowicach Konińskich (dwór wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/352, wraz z otoczeniem objętym odrębnym wpisem pod nr A/902)

Wzniesiony w XVI w. obronny dwór o cechach gotycko-renesansowych przebudowany został w XVII/XVIII wieku na rezydencję o charakterze renesansowym. W XIX wieku zyskał formę klasycystyczną.
W połowie XX w., po pożarze, budowla popadła w ruinę. W latach 1985-1990, dzięki staraniom Wiesława Trumińskiego, dwór został odbudowany z przeznaczeniem na cele mieszkalne. Jednakże dopiero następni właściciele, Anna i Kazimierz Gajkowie, dokonali pełnej rewaloryzacji obiektu i otoczenia. Założone zostały tarasowe ogrody, o stylu ogrodów włoskich epoki odrodzenia, podkreślające renesansową świetność siedziby rodziny Łosiów, czytelną również, pomimo przebudowy, w formie architektonicznej dworu. Fazę projektową poprzedziła wyczerpująca kwerenda źródłowa. Prace realizowane były w latach 1998-2000 miały na celu przystosowanie zabytkowej rezydencji dworskiej do pełnienia funkcji usługowych (mieści się w niej obecnie pensjonat i restauracja).


LAUR KONSERWATORSKI 2001
W 2001 roku nagrodę przyznano:

1. Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Lublinie za kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie w prezbiterium i kaplicy NMP Archikatedry Lubelskiej (kościół wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/245)

Kościół Archikatedralny swój obecny, barokowy kształt uzyskał w pocz. XVII w., przy udziale włoskich mistrzów Bernardone i Bricciego. Wystrój architektoniczny w latach 1756-1757 uzupełniono freskami autorstwa Józefa Meyera. Do 1773 nagrodzony obiekt pełnił funkcję klasztornego kościoła OO Jezuitów. W ciągu XIX i XX w. w jego wnętrzu pojawiło się szereg nowych elementów wyposażenia związanych m.in. z nowymi wymogami liturgicznymi.
Zły stan techniczny elementów konstrukcyjnych i wystroju świątyni był powodem podjęcia w 1998 szeroko zakrojonych prac remontowo-konserwatorskich. Dzięki inicjatywie Arcybiskupa Józefa Życińskiego oraz proboszcza ks. Adama Lewandowskiego w pierwszej kolejności wykonano prace związane z zabezpieczeniem skarpy od Podwala, remontem więźby oraz wymianą pokrycia dachowego. W dalszej kolejności podjęto kompleksowe prace w kaplicy NMP, gdzie firma "AC Konserwacja" z Krakowa przy udziale konserwatorów lubelskich, przeprowadziła konserwację polichromii ściennej, ołtarzy z obrazami i epitafiów. Dodatkowo wymieniono stolarkę okienną oraz dokonano wzmocnień konstrukcyjnych kopuły przy pomocy taśm z włókien węglowych.
Kontynuacją wyróżnionych prac była konserwacja prezbiterium, która podobnie jak w kaplicy, sprowadziła się m.in. do uzupełnienia warstw malarskich polichromii i przywrócenia jej pierwotnej estetyki. Na szczególną uwagę zasługują prace przy zmianie aranżacji prezbiterium, wśród których wykonano nową posadzkę, nowy ołtarz soborowy i pulpit lektorski oraz odsłonięto pierwotne przejście do kaplicy północnej.
Powyższe prace stanowią pierwszy, niezwykle istotny etap prac konserwatorskich w Archikatedrze. Wykonano je w oparciu o kompleksowe badania i niekonwencjonalne rozwiązania projektowe. Ostateczny efekt jest wynikiem dobrej współpracy inwestora z zespołem ekspertów , rzeczoznawców i służb konserwatorskich.

2. Gminie Lublin za remont i konserwację dawnej sieni gotyckiej w kamienicy mieszczańskiej usytuowanej przy Rynku 8 w Lublinie (obiekt wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/267)

Powstała w XVI w. kamienica przy Rynku 8 jest jednym z najcenniejszych obiektów zabudowy przyrynkowej Starego Miasta w Lublinie. Jej obecna forma i wystrój architektoniczny jest efektem licznych przebudów i przekształceń. Do najcenniejszych elementów wystroju kamienicy należą: XVI-w. polichromie ścienne w piwnicznej winiarni i w obrębie dawnej sieni gotyckiej, renesansowy strop I piętra oraz bogaty kamieniarski detal architektoniczny.
Unikatowa XVI-w. polichromia ścienna, zachowana w pomieszczeniu d. sieni, odkryta została podczas prac remontowych w 1996, w zasypce pachy sklepiennej nad parterem. Nieznany artysta uwiecznił na niej sceny batalistyczne, rozgrywające się najprawdopodobniej na tle gotyckiego Lublina oraz adorację Madonny z dzieciątkiem. Po dogłębnej analizie problemu zdecydowano wykonać konserwację malowidła in situ, w powiązaniu z rozbiórką sklepienia i jego powtórzenia w formie ażurowej, drewnianej konstrukcji.
Całość badań, zabiegów zabezpieczających, prac projektowych, analiz rozwiązań i prac wykonawczych trwała cztery lata. Inwestor - Gmina Lublin - z pełnym zrozumieniem wartości zabytku i złożoności problemu jego konserwacji prowadził konsekwentne, trudne i kosztowne działania mające na celu znalezienie optymalnych rozwiązań konserwatorskich, budowlanych i funkcjonalnych.

3. Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Anny w Wohyniu za odbudowę po pożarze drewnianego Kościoła Filialnego p.w. Zmartwychwstania Pańskiego w Bezwoli
(kościół wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/111)

Powstały ok. 1728 kościół p.w. Zmartwychwstania Pańskiego w Bezwoli pełnił poprzednio funkcję unickiej i prawosławnej cerkwi. Stanowi on obecnie cenny przykład starań o tzw. latynizację cerkwi unickiej.
Zły stan techniczny obiektu był powodem podjęcia w 1993 kompleksowych prac remontowo-konserwatorskich - w oparciu o niezbędne ekspertyzy i projekty. Szeroko zakrojone prace, powiązane m.in. z konserwacja unikalnych w skali kraju, XIX-w. unickich polichromii, zakończono we wrześniu 1995.
Uroczystość poświęcenia kościoła poprzedził niestety gwałtowny pożar, który w znacznej części zniszczył zabytkowy obiekt oraz unicestwił efekt kilkuletnich prac konserwatorskich.
Dzięki inicjatywie proboszcza ks. Czesława Andrzejuka zachowany fragmentarycznie kościół postanowiono odbudować. Prace przeprowadzono z szacunkiem dla zachowanych i możliwych do wykorzystania elementów. Prowadzono je przy pomocy dawnych narzędzi, sposobem charakterystycznym dla dawnych zespołów ciesielskich.

LAUR KONSERWATORSKI 2002

W 2002 roku nagrodę przyznano:

1. Muzeum Zamoyskich w Kozłówce za realizację prac remontowo-konserwatorskich we wnętrzu kaplicy pałacowej w Kozłówce (obiekt wpisany do rej. zabytków woj. Lubelskiego pod nr A/457)

Założenie kozłowieckie sięga początkami XVIII wieku, kiedy to staraniem rodu Bielińskich powstała rezydencja wiejska. W roku 1799 dobra kozłowieckie nabyli Zamoyscy.
Największą świetność i obecny kształt Kozłówka zawdzięcza Konstantemu hrabiemu Zamoyskiemu, który został właścicielem dóbr w 1870 roku i uczynił to miejsce siedzibą rodową, dokonując w ciągu 50 lat przekształcenia siedziby wiejskiej w monumentalną rezydencję, podniesioną w 1903 r. do rangi Ordynacji.
Na okres najbardziej intensywnych zmian przypada budowa kaplicy p.w. Zwiastowania NMP (1904-1909 r.). Jej wystrój wnętrza wzorowany był na wersalskiej kaplicy królewskiej Ludwika XIV - co widoczne jest szczególnie w formach marmurowego ołtarza i prospektu organowego (kopia wersalskiego). Wnętrze zdobi bogata dekoracja sztukatorska.
Po II wojnie w kaplicy, jak i innych obiektach założenia, funkcjonowała centralna składnica muzealna. Prowadzony konsekwentnie, etapowo proces rewaloryzacji założenia pałacowo-parkowego w Kozłówce objął w 1999 r. kaplicę pałacową. W latach 1999-2001 wykonano wzmocnienia konstrukcyjne murów i sklepienia, wentylację i klimatyzację, zapewniające właściwe warunki dla trwania zabytkowych struktur a także pełny zakres konserwacji wystroju architektonicznego - sztukaterii i witraży oraz elementów wyposażenia, m.in. ołtarza, prospektu organowego, marmurowego nagrobka Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej. Kompleksowo wykonane prace konserwatorskie pozwolą włączyć kaplicę w program udostępniania zabytkowego założenia.

2. Ochotniczym Hufcom Pracy - "Europejskiemu Centrum Kształcenia i Wychowania w Roskoszy za remont kapitalny dworu i stajni oraz rewaloryzację zachodniej części parku dworskiego w Roskoszy (zespół wpisany do rej. zabytków woj. lubelskiego pod nr A/196 i BP A/135)

Dzisiejszy zespół dworsko-parkowy w Roskoszy wywodzi się z XVI-wiecznego folwarku Hrud, przekształconego w stylu barokowym na letnią, reprezentacyjną rezydencję Radziwiłłów. Znajdujący się w złym stanie zachowania zespół dworsko-parkowy, w końcu XVIII w. został wydzierżawiony, a następnie zakupiony przez Teodora Michałowskiego, który w latach 30-tych XIX wieku wzniósł nowy murowany dwór. Kolejni właściciele, Łubieńscy, w 1842 roku założyli istniejący do dziś park angielski. Ich następcy ,Mielżyńscy, powiększyli założenie dworskie oraz część folwarczną, wznosząc gorzelnię, browar, magazyny, stajnie, stodoły i czworaki. Z okresem tym należy łączyć zachowane do dziś obiekty.
Zespół uległ znacznym zniszczeniom w czasie I wojny światowej. Po II wojnie, od 1949 majątkiem administrował PGR. W 1993 właścicielem części reprezentacyjnej zespołu z dworem, stajnią cugową i parkiem został Nadbużański Dom Pracy Twórczej, przekształcony w Ośrodek Pracy Twórczej "Galeria Podlaska". Przeprowadzone wówczas prace remontowo- konserwatorskie ograniczyły się do wymiany stropów i więźby dachowej dworu. Większość prac koncentrowała się w bezpośrednim sąsiedztwie zespołu - w strefie przeznaczonej na cele rekreacyjno-sportowe. Po roku 1997 prace wstrzymano.
W 1999 r. zespół przejęła Komenda Główna OHP lokując w nim "Europejskie Centrum Szkolenia i Kształcenia w Roskoszy". Niezwłocznie przystąpiono do opracowania nowych projektów prac remontowo-konserwatorskich, przyjmując zasadę zachowania historycznego układu wnętrz przy adaptacji dla celów statutowych "Centrum". W dworze wykonano zakres robót, który obejmował m.in. wymianę stolarki okiennej, remont stolarki drzwiowej, wykonanie izolacji poziomej i pionowej, położenie nowych parkietów i tynków. Wnętrza zaadaptowano do współczesnej funkcji użytkowej, wykorzystując historyczne wzorce. Na szczególną uwagę zasługuje aranżacja wnętrza stajni cugowej na hotel z restauracją, powiązana z konserwacją zachowanego wystroju architektonicznego, oraz stylowa aranżacja wnętrz dworu. W obszarze parku podjęto szeroki zakres prac rewaloryzacyjnych i porządkowych. Obecnie w zaadaptowanych obiektach funkcjonują hotele, restauracja, sala konferencyjna, centrum biznesu i przedsiębiorczości, winiarnia, kawiarnia, night-club. Do dyspozycji gości jest zagospodarowane miejsce na ogniska i grill oraz boisko sportowe.

LAUR KONSERWATORSKI 2003
W 2003 roku nagrodę przyznano:

1. Parafii Prawosławnej p.w. Przemienienia Pańskiego w Lublinie - za konserwację wystroju malarskiego wnętrza cerkwi przy ul. Ruskiej w Lublinie.

Świątynia przy ulicy Ruskiej wzniesiona została w latach 1607-1633. Zakończenie budowy zbiegło się z okresem odrodzenia hierarchii Cerkwi prawosławnej. Po latach burzliwej historii sporów między wyznawcami prawosławia i unitami w 1920 parafię reaktywowano. Obecnie cerkiew pełni funkcję katedry i jest siedzibą Arcybiskupa Prawosławnej Diecezji Lubelskiej
i Chełmskiej.
Budynek łączący cechy renesansu lubelskiego i klasycyzmu, zawiera w swym wnętrzu wiele cennych zabytków, w tym ikonostas o renesansowej metryce. W latach 1999-2003 wykonano kompleksowe prace remontowo-budowlane przy fundamentach, dachu, kopule, elewacjach oraz konserwację wystroju wnętrza pokrytego polichromią. Konserwację poprzedziły badania warstw malarskich, których wyniki pozwoliły na odkrycie i wyeksponowanie zachowanej części polichromii XVII-wiecznej oraz konserwację wystroju malarskiego z 1909 roku, pokrywającej sklepienie i fragmenty ścian. Wysoki stopień trudności w realizacji prac konserwatorskich jaki pokonano w procesie realizacji, wymagający specjalistycznych badań i trudnych niekiedy rozstrzygnięć, związany był z różnorodnością elementów i nawarstwieniami historyczno-stylistycznymi istniejącymi w obiekcie.

2. Spółce z o.o. "Lublin Grand Hotel"- za remont i konserwację Hotelu "Lublinianka" w Lublinie (d. Kasa Przemysłowców Lubelskich).

Kasa Przemysłowców utworzona została w 1884 r. w celu udzielania tanich kredytów rzemieślnikom i przedsiębiorcom. Początkowo mieściła się w gmachu teatru miejskiego przy ul. Narutowicza. Gmach w obecnym miejscu - wzniesiony wg projektu Gustawa Landau -oddano do użytku jesienią 1900 roku. Nieruchomość pozostała własnością Kasy (od 1926 r. pod nazwą: Kasa Przemysłowców i Rolników Lubelskich) do 1951 r., gdy przeszła na własność skarbu państwa i przekazana została w zarząd Hoteli Państwowych Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Hoteli Komunalnych. Obiekt mieścił funkcje hotelowe i gastronomiczne. Nazwa "Lublinianka" funkcjonuje od 1975 r.
W 1997 r. ówczesny właściciel "Budimex-Trading" Sp.z o.o. przystąpił do opracowywania projektów remontu kapitalnego. Prace wykonawcze podjęto, jednak zmieniające się stany własnościowe spowodowały, że pełne prace remontowo-konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 2000-2002, gdy nowym właścicielem została Spółka Van der Heyden & Partners z siedzibą w Warszawie pod firmą "Lublinianka Hotel Company" Ltd , przekształconą następnie w "Lublin Grand Hotel" Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie.
Wykonano remont bogato ukształtowanych architektonicznie elewacji, z przywróceniem zlikwidowanych w okresie powojennym detali (gryfy, sterczyny), wymieniono - z zachowaniem dekoracji - pokrycie kopuły nad częścią narożną obiektu. Konstrukcję drewnianą więźby kopuły zachowano i zabezpieczono. Zmodernizowano i stylowo zaadaptowano wnętrza, w tym kondygnację podziemną, zagospodarowano podwórze. Poddano konserwacji wystrój sztukatorsko-malarski wnętrz, w szczególności dwóch klatek schodowych i hallu głównego, poprzedzony specjalistycznymi badaniami, w wyniku których ustalono i przywrócono pierwotną kolorystykę ścian i detalu oraz odkryto i zakonserwowano polichromie, przywracając obiektowi historyczny wystrój i właściwą rangę.

3. Spółce Akcyjnej "Europa" - za remont i konserwację Hotelu "Europa" w Lublinie.

Hotel "Europa" został zrealizowany w latach 1864-67, według projektu ówczesnego budowniczego gubernialnego Ludwika Szamoty. Wzniesiony w stylu eklektycznym (neorenesans), na nieregularnym planie zbliżonym do litery U, jako budowla trójkondygnacyjna z belwederem w narożniku. Zrealizowany dużym staraniem i nakładem środków, w niespotykanej wówczas w Lublinie skali, hotel był jednym z najbardziej reprezentacyjnych gmachów miasta. Intensywna eksploatacja obiektu, przy braku zasadniczych prac remontowych, doprowadziła na początku lat 90-tych XX w. do technicznej degradacji budynku. Do 1992 r. obiekt pozostawał Skarbu Państwa, a następnie został nabyty przez PTTK. W 1999 r. wydzierżawiono go Spółce "Europa", która zobowiązała się do przeprowadzenia rewaloryzacji hotelu. W latach 1998-99 powstała zasadnicza dokumentacja projektowa autorstwa prof. zw. dr hab. inż. arch. Wiktora Zina i prof. dr inż. arch. Andrzeja Białkiewicza. Program prac remontowo-konserwatorskich zakładał rewaloryzację budynku z zachowaniem oryginalnej formy oraz pierwotnej funkcji. Prace konstrukcyjne, związane z podbijaniem fundamentów i wymianą stropów zaczęto wiosną 2000 roku. Dzięki wzorowo zorganizowanemu harmonogramowi robót, prace przebiegały sprawnie. Niebawem przystąpiono do rewaloryzacji wnętrz, gdzie szczególną uwagę zwrócono na konserwację detalu architektonicznego (m. in. gipsaturowe kobiece i męskie głowy o stylizacji staropolskiej. W dalszej kolejności przeprowadzono generalny remont elewacji: w niezbędnym zakresie wymieniono tynki, odtworzono pierwotne, zatarte w wyniku poprzednich prac profile detalu architektonicznego a zniszczone elementy wystroju plastycznego odtworzono z użyciem tradycyjnego materiału. Elewacjom nadano właściwą historycznie kolorystykę ustaloną na podstawie przeprowadzonych badań tynków i warstw malarskich. Nad pracami ziemnymi związanymi z przebudową sieci kanalizacyjnych i elektrycznych prowadzony był nadzór archeologiczny. Remont, zakończony wiosną 2002, przywrócił obiektowi dawną rangę reprezentacyjnego gmachu publicznego Lublina.

LAUR KONSERWATORSKI 2004
W 2004 roku nagrodę przyznano:

1. Parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Puławach - za konserwację i restaurację kościoła parafialnego.
Kościół, a właściwie kaplicę pod wezw. Wniebowzięcia Bogarodzicy ufundował w 1800 r. książę Adam Kazimierz Czartoryski i poświęcił pamięci swojej matki Marii Sieniawskiej, księżnej Czartoryskiej. Autorem projektu był Chrystian Piotr Aigner. Kościół puławski został wzniesiony z przeznaczeniem na mauzoleum rodziny Czartoryskich jako kaplica rodowa. Status świątyni parafialnej otrzymał w 1919 r.
Budowla reprezentuje typ świątyni centralnej, jej pierwowzorem był rzymski Panteon. We wnętrzu dominuje porządek joński. Dwanaście kolumn otacza nawę środkową i wydziela obejście wokół przestrzeni środkowej. Obiekt w latach 1945-46 został odbudowany po zniszczeniach w czasie II wojny światowej (dotyczyło to kopuły i portyku).
Kolejne prace konserwatorskie przeprowadzone w latach 1998-2004 miały na celu przywrócenie XIX wiecznego charakteru obiektu poprzez wyeksponowanie zachowanych, pierwotnych elementów wystroju architektonicznego, malarskiego i rzeźbiarskiego. W pierwszym etapie konserwacji poddano malarską dekorację kopuły, w kolejnym kamienną kolumnadę z gzymsem i odsłoniętą w trakcie prac dekorację malarską na sklepieniu obejścia. Pełnej konserwacji poddano kamienną ambonę. Kompleksowe i fachowo wykonane prace pozwoliły na przywrócenie pierwotnego monumentalnego wnętrza.

2. Parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Św. w Żeszczynce - za remont i konserwację kościoła parafialnego.
Cerkiew unicka w Żeszczynce - pełniąca obecnie funkcję świątyni rzymskokatolickiej - wybudowana została przed 1722 r. staraniem Józefa Franciszka Sapiechy. Posiadała zwartą i malowniczą bryłę charakterystyczną dla cerkwi budowanych w tym okresie wokół Białej Podlaskiej i Brześcia (zaliczono ją do tzw. typu "bialskiego").
W kolejnych okresach obiekt był przekształcany, w 1790 r. w miejsce starego babińca zwieńczonego wieżą wprowadzono nowy, szerokością równy nawie i nakryto go wspólnym dachem. Kolejne prace przy prezbiterium przeprowadzono w 1860 r. W określonym wówczas kształcie świątynia przetrwała do połowy lat 90. XX w.
Prace remontowe rozpoczęto w 1989 r. od wymiany pokrycia dachu. W oparciu o ekspertyzy i wytyczne konserwatorskie oraz inwentaryzację fotogrametryczną podjęto dalsze prace remontowe. Roboty sprowadziły się m.in. do usunięcia szalunków oraz wymiany podmurówki i podwaliny. Wszystkie drewniane elementy obiektu poddano zabiegom zabezpieczającym. Wykonano nowy szalunek oraz gzymsy wieńczące i "fartuchy". Wokół kościoła wykonano opaskę z kamienia tzw. otoczaka. Wykonano także prace konserwatorskie przy ruchomym wyposażeniu kościoła.

3. Współwłaścicielom zespołu pałacowo-parkowego w Jabłonnej - za remont pałacu i rewaloryzację parku.
Założenie pałacowo-parkowe w Jabłonnej swój obecny kształt i układ uzyskało w początkach XX w. dzięki rodzinie Vetterów, właścicieli zespołu. Ostatni właściciel Jerzy Bruno Vetter w latach 1939-1944 dwukrotnie przenosząc się do Warszawy wywiózł całe wyposażenie pałacu, które ukryte bezpowrotnie zaginęło.
W okresie powojennym do początku lat 90. XX w. pałac był użytkowany przez Urząd Bezpieczeństwa, a następnie Komendę Wojewódzką Milicji. W połowie lat 90. zabytkowa nieruchomość na krótki okres czasu wróciła do rodziny Vetterów, by w roku 1996 stać się własnością rodziny Palikotów. Nowi gospodarze zespołu przystąpili do remontu kapitalnego pałacu, w oparciu o kompleksową dokumentację projektową. Remont objął m.in. podbijanie fundamentów, założenie izolacji, częściową wymianę stropów i pokrycia dachowego, konstrukcyjne wzmocnienie ścian i więźby dachowej, renowację stolarki okiennej i drzwiowej. Zakonserwowano i uzupełniono sztukatorski wystrój wnętrz, a także taflowe parkiety, piece z ozdobnymi nastawami i kominki. Istotną częścią inwestycji była współczesna aranżacja wnętrz współgrająca z eklektycznym stylem pałacu.
Szerokim zakresem prac objęto park, co wiązało się z odtworzeniem historycznego układu kompozycyjnego, budową stylowego ogrodzenia, rekonstrukcją stawów. Podjęto zabiegi lecznicze i konserwatorskie przy drzewach parkowych. Wprowadzono także bogaty zestaw nowych gatunków roślin i nasadzeń drzew, przeprowadzono także modernizację alejek i dróg parkowych. Powyższe realizacje w powiązaniu z elementami małej architektury zgodnie z historycznymi przesłankami kształtują bezpośrednie sąsiedztwo eklektycznego pałacu.

4. Kapituła konkursu postanowiła wyróżnić "Laurem Konserwatorskim" prof. dr hab. Andrzeja Kokowskiego - za wybitne osiągnięcia badawcze w dziedzinie archeologii oraz propagowanie idei ochrony archeologicznego dziedzictwa kulturowego.
Andrzej Kokowski - poprzez swoje wieloletnie prace badawcze na terenie całej Lubelszczyzny, a w szczególności w Kotlinie Hrubieszowskiej przyczynił się do ogromnego postępu w poznaniu przedrzymskich i rzymskich dziejów tej części Polski. Wieloletnie badania zwłaszcza hrubieszowskich nekropolii w Masłomęczu, Gródku nad Bugiem i dziesiątkach innych stanowisk dały podstawy do wyróżnienia nowej jednostki kulturowej w archeologii zwanej "grupą masłomęcką", utożsamianą z ludem Gotów i ich wędrówką nad Morze Czarne.
Ogromne zaangażowanie profesora Andrzeja Kokowskiego w propagowanie poznania dziedzictwa archeologicznego przyniosło współpracę z lokalnymi środowiskami, władzami samorządowymi oraz organizacjami społecznymi. Nadzwyczaj istotna w pracy profesora jest popularyzacja wyników badań, między innymi w formie wystaw poświęconych dziejom starożytnych ludów zamieszkujących Kotlinę Hrubieszowską, jest m.in. autorem i współtwórcą wystaw o Gotach i Wandalach prezentowanych w kraju i za granicą.
Dokonania profesora Andrzeja Kokowskiego są wysoko oceniane w środowisku naukowym oraz spotykają się z dużym uznaniem i zainteresowaniem społecznym.
Obecnie prof. dr hab. Andrzej Kokowski jest dyrektorem Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie.

LAUR KONSERWATORSKI 2005
W 2005 roku nagrodę przyznano:

1. Sewerynowi Krzyżanowskiemu i Kazimierzowi Krzyżanowskiemu za remont
i restaurację fasady kamienicy przy Rynku 12 w Lublinie.

Kamienica przy Rynku 12 w Lublinie formę i późnorenesansowy wystrój zawdzięcza Sebastianowi Konopnicy (żonatemu z Katarzyną Kretkówną, któremu wniosła w posagu kamienicę), burmistrzowi Lublina, człowiekowi zamożnemu, którego inicjały S.K. z datą 1597 widoczne są na jednej z belek stropowych we wnętrzu kamienicy. Czas powstania dekoracji należy zamknąć w datach 1597 (wspomniana belka) i 1618, gdy kamienica wchodziła do spadku po Sebastianie Konopnicy. Biorąc pod uwagę kilkuletni cykl realizacyjny można zasugerować, że kamienica posiadała dekorację już w pierwszych latach XVII wieku, a analiza stylistyczna wskazuje cechy typowe dla mieszczańskiej architektury późnego, polskiego renesansu z końca XVI wieku i początków XVII wieku. Nastąpiło w niej połączenie manieryzmu włoskiego z wpływami niderlandzkimi, podanymi w rodzimej interpretacji. Bogata plastyka wystroju zewnętrznego była nieodłącznym zjawiskiem w architekturze tego okresu, w którym dominantą była pasja dekorowania. Dekoracyjność i stylizacja w sztuce przełomu XVI i XVII wieku, wykorzystywała rzeźbę i ornamentykę typową dla tego czasu tj.: popiersia ludzkie, hermy, pilastry, kolumny, głowice, medaliony, kartusze, rozety, maszkarony, główki amorków, ozdoby kwiatowe, ornamenty okuciowe. Niewątpliwie dekoracja potwierdza dobry gust właściciela, oraz jego zamożność. Kolejni właściciele kamienicy, pomimo pogarszania stanu technicznego obiektu oraz zadłużeń, starali się zachować i uszanować artystyczną szatę obiektu, choć np. w XVIII wieku wydatkowana na remont kamienicy kwota 18 tys. zł. - umożliwiła jej przebudowę w guście panującej wówczas mody. Dzięki temu obiekt przetrwał do naszych czasów w niezmienionej formie w obrębie dwóch dekorowanych pięter, z wyjątkiem trzeciego i attyki, które uległy przekształceniu. Obecna wersja attyki powstała w oparciu o projekt arch. J. Gontarczyka z lat 50. XX wieku, zrealizowany podczas remontu fasady z okazji obchodów X-lecia PRL. Wykonano wówczas także konserwację dekoracji rzeźbiarskiej, poprzez "flekowanie" ubytków kamieniem pińczowskim. W latach 50. XX wieku powstanie wystroju domu wiązano z rodziną Żółkiewskich, na co miał wskazywać herb Lubicz, stąd powstały zmiany w wyglądzie portretowym mężczyzny umieszczonym na elewacji. W portretach znajdujących się na fasadzie dopatrywano się także małżonków królewskich Marii i Jana Sobieskich. Jednakże według źródeł archiwalnych, kamienica nigdy nie należała do rodziny Sobieskich. Nazwa ta przyjęła się zwyczajowo i powielana była niesłusznie w źródłach pisanych i przewodnikach.
Te wszystkie zmiany i odkrycia pozwoliły na przywrócenie w maksymalnym i możliwym zakresie walorów estetycznych i historycznych elewacji - podczas prac konserwatorsko-remontowych fasady rozpoczętych w 2003 r., przez obecnych właścicieli Seweryna Krzyżanowskiego i Kazimierza Krzyżanowskiego (spadkobierców Marii i Adama Krzyżanowskich).
Zrealizowane prace konserwatorskie i roboty budowlane, objęły swym zakresem:
- konserwację detalu kamieniarskiego, poprzez oczyszczenie, wzmocnienie strukturalne, osadzenie, uzupełnienie lub odtworzenie ubytków wraz z korektą portretu fundatora, opracowanego na podstawie przekazów historycznych,
- usunięcie zniszczonych tynków i wykonanie nowych z odtworzeniem kolorystyki, opracowanej na podstawie badań sondażowych, wraz z rekonstrukcją i korektą zniszczonego sgraffita na III piętrze oraz rustyki na parterze,
- zabezpieczenie i kolorystyczne scalenie istniejącej stolarki okiennej, wymiana rury spustowej z korektą jej przebiegu.
Prace zakończono jesienią roku 2004.

2.Parafii rzymskokatolickiej pod wezw. Najświętszego Serca Jezusa w Bobach - za remont i restaurację wnętrza kościoła parafialnego.

Neogotycki kościół parafialny pod wezw. Najświętszego Serca Jezusa w Bobach, powstał w miejscu dwóch poprzednich - drewnianych. Stan zachowania drugiego z nich w końcu XIX wieku był na tyle zły, że zgromadzenie parafian w 1897 roku zdecydowało o potrzebie budowy świątyni "w trwałym materiale". Jej projekt zamówiono u znanego warszawskiego architekta - dziekana Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej - Józefa Piusa Dziekońskiego. Zaprojektował wiele innych budynków na terenie Lubelszczyzny, w tym kościół w Garbowie i Rykach, a także szpital dziecięcy przy ul. Staszica w Lubline.
Ostatecznie roboty budowlane podjęto w 1907 roku z inicjatywy ks. Brzóza, w oparciu o zmodyfikowaną wersję projektową autorstwa Władysława Łaszkiewicza, zgodnie z którą wydłużono i poszerzono kościół, czyniąc go trzynawowym z wysoką wieżą od frontu. Postanowiono także zmienić materiały budowlane, wykorzystując do budowy fundamentów głazy granitowe, do budowy ścian czerwoną cegłę zamiast "łopoki" oraz zamiennie do przewidzianych pierwotnie tynków - cegłę w trzech kolorach. Projekt Dziekońskiego, objął także aranżację wnętrz.
W 1914 roku (pomimo kłopotów finansowych) kościół został poświęcony i oddany do użytku, po czym w latach 1915 - 1919, ponownie poddano go pracom renowacyjnym, usuwając poważne uszkodzenia powstałe w wyniku ostrzału artyleryjskiego walczących ze sobą wojsk rosyjskich i niemiecko-austriackich. Powtórne uroczyste poświęcenie kościoła, miało miejsce w 1919 roku.
W latach 1951-1952 położono w kościele posadzkę z marmuru kieleckiego, w 1968 przeprowadzono generalne odnowienie wnętrz połączone z malowaniem ścian. Ze względu na wyróżniające walory artystyczne, naukowe i historyczne - świątynię w Bobach wpisano w 1988 roku do rejestru zabytków woj. lubelskiego.
Kolejny szeroki zakres prac budowlano-restauratorskich - wyróżniony "Laurem Konserwatorskim 2005" zrealizowany został w jednorodnym stylistycznie, neogotyckim wnętrzu kościelnym w latach 2002-2003 i sprowadzał się do:
- konserwacji rzeźb śś. Piotra i Pawła znajdujących się pod chórem muzycznym,
- usunięcia wtórnych warstw malarskich, łącznie z odparzonymi fragmentami tynków,
- uzupełnienia tynków oraz oczyszczenia rozrzeźbionego detalu architektonicznego,
- malowania całości wnętrza w tonacji kolorystycznej określonej na podstawie "Sondażowych badań polichromii i tynków ..." oraz położenia złoceń na wybranych fragmentach detalu,
- konserwacji polichromii ściennych w transepcie przedstawiających "Modlitwę w Ogrójcu" oraz "Zapowiedź prymatu św. Piotra".
Całość robót cechuje staranność wykonania oraz dbałość o przywrócenie historycznego wystroju wnętrza, w oparciu o analizę przekazów archiwalnych i prace badawcze.
Przy realizacji inwestycji obok wymienionych wcześniej ks. Proboszcza Szymona Szlachty i społeczności parafialnej - wyróżnili się:
- konserwator dzieł sztuki Monika Konkolewska,
- Andrzej Gasiński z zespołem, wykonawca prac budowlanych.

3.Sądowi Okręgowemu w Lublinie - za remont i restaurację elewacji budynku dawnego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Lublinie - obecnej siedziby Sądu.

Gmach przy ul. Krakowskie Przedmieście 43 w Lublinie wzniesiony został w latach 1873-1876 z przeznaczeniem na siedzibę Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Obiekt zaprojektował warszawski architekt Julian Ankiewicz. Plany zostały nieco zmienione przez inżyniera gubernialnego Ludwika Szamotę. Wprowadzone poprawki nie uzyskały wówczas pozytywnej oceny, co nie przeszkodziło, by po zakończeniu realizacji budynek był uznawany za "najpiękniejszy gmach Lublina".
Obiekt posiada cechy postklasycystyczne, oparte na architekturze starożytnej Grecji. Opracowany w formie pałacowej, piętrowy, założony na planie prostokąta. Nad głównym wejściem wznosi się balkon wsparty na czterech kolumnach z głowicami jońskimi. Kolejne zdjęcia pokazują stan zachowania elewacji przed podjęciem prac remontowych. Budowlę wieńczy grupa rzeźbiarska nawiązująca do działalności pierwszego użytkownika. Centralna, stojąca postać przedstawia rzymską boginię Cererę z pękiem kłosów, symbolizującą żyzność ziemi i wszelką płodność. Po jej prawej stronie znajduje się siedząca postać przedstawiająca brodatego mężczyznę z kołem zębatym, symbolizującego przemysł, zaś po lewej stronie siedząca postać kobiety, zapewne Fortuna - rzymska bogini płodności. Ściany budynku zdobione są pilastrami zakończonymi jońskimi głowicami. Pod gzymsem biegnie fryz kostkowy, pod nim zamontowano listwę opasującą cały budynek o motywie tzw. "wolich oczek".
Instytucją, która wzniosła opisywany obiekt było Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Za cel przyjęło udzielanie kredytów i wsparcie finansowe - kierowane do właścicieli zniszczonych majątków, szczególnie po Powstaniu Styczniowym. Od 1925 r. przechodzi w ręce różnych, związanych z ziemiaństwem banków. W 1934 r. po wykupieniu przez Skarb Państwa budynek przeznaczono na Sąd Apelacyjny. Od 1947 r. w obiekcie funkcjonował Sąd Wojewódzki, a obecnie mieści się tu Sąd Okręgowy.
W 2004 r. przystąpiono do kompleksowego remontu elewacji. Roboty prowadzono w oparciu o projekty budowlane opracowane w przez Urszulę i Krzysztofa Koronę. Zakres prac, obejmował:
- wymianę stolarki okiennej i konserwację zewnętrznej stolarki drzwiowej,
- wykonanie izolacji pionowej,
- remont tynków i malowanie elewacji, oparte na wynikach sondażowych badań tynków i warstw malarskich,
- konserwację kamiennego detalu architektonicznego (płyty cokołowe, tralki balustrady balkonowej) oraz rzeźb w zwieńczeniu budynku.
Prace remontowo-konserwatorskie w budynku podjęto już w 1997 r. Przeprowadzono konserwację sztukaterii w sali konferencyjnej i gabinecie prezesa sądu, w oparciu o sondażowe badania tynków i warstw malarskich, odnowiono także główną klatkę schodową. Opracowano program prac konserwatorskich dla sali konferencyjnej na parterze. Wykonano iluminację obiektu, uporządkowano jego otoczenie łącznie z szatą roślinną.

LAUR KONSERWATORSKI 2006

W 2006 roku wręczono nagrody w ramach siódmej edycji Wojewódzkiego Otwartego Konkursu o "Laur Konserwatorski", organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Celem konkursu jest:
- wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,

- promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,

- uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

Dotychczas "Laury Konserwatorskie" przyznano 17 realizacjom konserwatorskim, w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W tej edycji konkursu, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie rozpatrywała 7 wniosków złożonych przez Wojewodę Lubelskiego, Prezydenta Miasta Chełm, Kurię Diecezjalną w Siedlcach oraz Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie i postanowiła przyznać "Laury Konserwatorskie 2006" czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu. Nagrodę otrzymali:

1. Sąd Rejonowy w Lublinie przy ul. Krakowskie Przedmieście 76 - za prace remontowo-konserwatorskie elewacji i otoczenia Sądu.

Budynek powstał w latach 1892-1894. Wstępny projekt opracował inż. Prusakow, a techniczny inż. Jarzyński. Obiekt uzyskał cechy eklektyzmu, wzbogaconego nowatorskim rozwiązaniem w postaci świetlika na stalowych podciągach nad główną salą rozpraw.
Jak wskazuje zachowana ikonografia, obiekt przetrwał w niezmienionej bryle do dnia dzisiejszego. Jedynie z elewacji frontowej usunięto fragmenty dekoracji charakterystyczne dla architektury carskiej końca XIX w., co stanowiło też symboliczne zerwanie z rosyjskim zaborcą. Zapewne równolegle z budową gmachu wzniesiono ogrodzenie rozczłonkowane murowanymi filarami z latarniami i metalowymi, ażurowymi przęsłami. Ogrodzenie rozebrano w 1940 roku.
W latach 2002-2005, w oparciu o badania i projekt budowlany opracowany przez architektów Urszulę i Krzysztofa Koronów, przeprowadzono następujące prace w gmachu Sądu Rejonowego w Lublinie: konserwację detalu architektonicznego, remont tynków, wymianę stolarki okiennej (uwzględniając historyczne podziały na kwatery, profilowanie szprosów i listw przymykowych), malowanie elewacji. Uporządkowano zieleń wokół budynku na podstawie zaleceń konserwatorskich zawartych w inwentaryzacji dendrologicznej oprac. przez mgr inż. Wojciecha Witkowskiego, a także przebudowano plac na tyłach posesji. Zagospodarowano dziedziniec główny i odbudowano ogrodzenie w oparciu o projekt arch. Jacka Cieplińskiego z zespołem. Zrealizowanie powyższego zakresu prac przywróciło obiektowi oraz jego bezpośredniemu otoczeniu pierwotny wyraz architektoniczno-urbanistyczny. Dzięki pasji i inicjatywie Prezesa Sądu Rejonowego Pana Wojciecha Turżańskiego zadbano o najdrobniejsze szczegóły, w tym np. odtworzenie tabliczki z numerem policyjnym.

2. Parafia rzymskokatolicka pod wezw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach - za prace remontowo-konserwatorskie kościoła filialnego w Krzyczewie.

Drewniany kościół w Krzyczewie, pierwotnie unicka cerkiew, zlokalizowany jest na skarpie rzeki Bug, pomiędzy zabudową wsi, a zespołem dworsko-parkowym. Wzniesiony w konstrukcji zrębowej, z trójdzielnym podziałem bryły został przykryty oddzielnymi dachami dwuspadowymi. W rzucie złożony z prostokątnej nawy, węższego od niej kwadratowego prezbiterium, prostokątnej zakrystii i kwadratowej kruchty. Wnętrze przykryte jest płaskimi stropami.
Czas powstania budowli nie jest pewny. Pierwsza cerkiew wzniesiona została w 1683 r. i służyła unitom do 1875 r. Pod koniec XIX w. świątynię przejęli prawosławni, a w 1919 r. parafia rzymskokatolicka. Natomiast obecny kościół zbudowano lub przebudowano z wcześniejszej świątyni w 1810 r.
Obiekt funkcjonował jako kościół filialny a następnie kaplica publiczna. Po drugiej wojnie światowej zaniedbany, ulegał stopniowemu niszczeniu. Na pocz. lat 70-tych XX w. podjęto pierwsze prace remontowe, ale było to jedynie czasowe zabezpieczenie.
Z inicjatywy wiernych i przy udziale dwóch kolejnych proboszczów parafii w Neplach (ks.H.Wielgosza i ks. K. Czarnoty), do której należy kościół filialny w Krzyczewie, przeprowadzono w latach 1998-2005 kompleksowe prace remontowe. Poprzedziła je ekspertyza mykologiczna oraz inwentaryzacja. Ze względu na podmywanie brzegów przez Bug wzmocniono fundamenty, wymieniono podwaliny i wypoziomowano świątynię. Konstrukcję zabezpieczono środkami owado- i grzybobójczymi oraz oszalowano zrąb. Ze względu na zły stan zachowania wymieniono: więźbę dachową wraz z pokryciem, stolarkę okienną, zrekonstruowano sygnaturkę i ganek frontowy. W ostatnim etapie przeprowadzono konserwację wyposażenia i wnętrza.
Na szczególną uwagę zasługuje aktywny udział parafian w ratowaniu drewnianego kościoła i jego zabytkowego wnętrza.

3. Klasztor oo. Franciszkanów w Chełmie - za prace remontowo-konserwatorskie elewacji kościoła klasztornego.
Kościół Św. Andrzeja wraz z klasztorem Franciszkanów w Chełmie wzniesiony został w latach 1737 - 1750 wg projektu włoskiego architekta Pawła Fontany, który jest autorem kilku najpiękniejszych barokowych kościołów z terenu woj. lubelskiego.
Projektując świątynię franciszkańską mistrz musiał dostosować się do surowych reguł i statutów zakonnych, nakazujących prostotę i ubóstwo, rezygnując z bogatej formy i detalu barokowego. Umowa narzucała również projektantowi konieczność wzorowania się na już istniejących budowlach reformackich. Po powstaniu styczniowym ukazem carskim klasztor został zlikwidowany, a zakonnicy zesłani na Sybir. W 1868 r. kościół przekształcono na prawosławną cerkiew św. Barbary. Wówczas też dokonano znaczącego przekształcenia bryły i elewacji kościoła, zacierając pierwotny wygląd świątyni rzymskokatolickiej. Franciszkanie na krótko powrócili do Chełma w 1936 r. W 1939 r. zostali aresztowani i wywiezieni do Dachau. Kościół zajęli protestanci narodowości niemieckiej. W 1944 r. zakonnicy ponownie odzyskali swoją świątynię i sukcesywnie prowadzili prace remontowe, głównie odtwarzając wyposażenie wnętrza i budując nowy klasztor, gdyż dawny zajęty został na cele oświatowe.
W latach 1995-2005 z inicjatywy Klasztoru Franciszkanów w Chełmie przeprowadzono prace konserwatorskie przy budynku kościoła, dzwonnicy - bramie, murze ogrodzeniowym oraz uporządkowano otoczenie świątyni. Przeprowadzono rekonstrukcję pierwotnego wyglądu kościoła (od końca XIX w. miał on formę prawosławnej cerkwi), na co pozwoliło odsłonięcie na elewacji północnej trzech nisz z bardzo dobrze zachowaną polichromią, przedstawiającą św.Franciszka z Asyżu, św. Andrzeja Apostoła i św.Antoniego Padewskiego oraz innych śladów pierwotnego, XVIII-wiecznego wystroju. Odtworzono w elewacji frontowej pierwotny kształt dużego okna wraz z profilowanym obramieniem i owalne okienko w trójkątnym szczycie. Przeprowadzono konserwację polichromii, zaś zniszczony bądź uszkodzony detal architektoniczny został odtworzony na podstawie zachowanych fragmentów. Przywrócono pierwotne pokrycie dachówką ceramiczną, wymienianą w kontrakcie fundacyjnym, podpisanym przez architekta Pawła Fontanę.
Inwentaryzacja i projekt architektoniczno - konserwatorski na podstawie którego odtworzono pierwotny wygląd elewacji frontowej opracowany został przez dr inż. arch. Zbigniewa Bednarczyka. Prace remontowe wykonane zostały przez Zakład Remontu Zabytków Wacława Raczkowskiego z Chełma a konserwację malowideł przeprowadziły - konserwator dzieł sztuki Monika Konkolewska i art. plastyk Anna Cegielska - Krawczyk.

4. Parafia rzymskokatolicka pod wezw. Trójcy Swiętej w Radzyniu Podlaskim - za konserwację kaplicy południowej kościoła parafialnego.
Kaplica północna kościoła parafialnego Trójcy Świętej w Radzyniu Podlaskim, nazywana też kaplicą Mniszchów, powstała na przełomie XVI/XVII w, prawdopodobnie wcześniej niż konsekrowany w 1641 r kościół. Wskazuje na to jej forma architektoniczna. Budowa rozpoczęta z inicjatywy Mikołaja Mniszcha, prawdopodobnie przed 1598 r., została ukończona pomiędzy 1603 a 1612 r. Wewnątrz znajduje się ołtarz i nagrobek fundatorów, sklepienie zdobi bogata dekoracja sztukatorska, w typie renesansu lubelskiego, zwracająca uwagę herbami Ślepowron, Pilawa, Ogończyk, Mniszek. Kaplica budowana dla upamiętnienia zmarłego starosty łukowskiego Mikołaja Mniszcha i jego żony Zofii, miała być zapewne, zgodnie z wolą fundatorów wypełniona programem ikonograficznym nawiązującym, podobnie jak w innych tego typu obiektach, do kaplicy Zygmuntowskiej i mauzoleum z Bejsc.
Okresem poważnych prac remontowych, tak kaplicy jak i kościoła, był wiek XIX. Od tamtego okresu we wnętrzu prowadzono tylko remonty bieżące związane ze zmianą kolorystyki ścian i naprawami wyposażenia.
W 2003 r. przystąpiono do przywrócenia dawnej świetności kaplicy. Inicjatorem był dziekan i proboszcz parafii Trójcy Świętej ks. Kazimierz Musiej. Konserwator Zofia Kamińska-Rózga przeprowadziła konserwację wykonanego z marmuru, manierystycznego nagrobka Mniszchów (odczytując przy okazji napisy na kartuszu herbowym, które pomogą w określeniu autora nagrobka) oraz renesansowego, ceramicznego ołtarzyka szkoły włoskiej. Równolegle Anna Fic-Lazor prowadziła prace konserwatorskie przy ołtarzu, natomiast konserwację obrazów wykonali: Elżbieta Linnert - obraz "MB Różańcowa" i Maciej Dąbrowski - "Św. Franciszek Borgia", "Św. Rodzina" i "MB Częstochowska". Prace przy renowacji wnętrza zakończono w 2005 r. przeprowadzoną przez Zofię Kamińską -Rózga konserwacją marmurowej posadzki.

 

 

LAUR KONSERWATORSKI 2007

W 2007 roku zostały wręczone nagrody w ramach ósmej edycji Wojewódzkiego Otwartego Konkursu o "Laur Konserwatorski", organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Dotychczas "Laury Konserwatorskie" przyznano 21 realizacjom konserwatorskim, w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W tej edycji konkursu, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać "Laur Konserwatorski 2007" czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu. Nagrodę otrzymali:

1. Rektor kościoła pod wezw. św. Ducha w Kraśniku za konserwację
i restaurację kościoła rektoralnego.

Kościół powstał w latach 1758-61 z fundacji rodziny Zamoyskich. Architektura i wyposażenie stanowią przykład późnego baroku o jednorodnym charakterze. Kompleksowe prace remontowe zostały rozpoczęte w roku 2000 od wyposażenia kościoła, które w całości zostało przemalowane. Konserwacja ołtarza głównego pozwoliła na ustalenie i odsłonięcie pierwotnej kolorystyki i zakresu złoceń . Kolejnym obiektem poddanym konserwacji był ołtarz boczny Matki Bożej Szkaplerznej oraz analogiczny ołtarz boczny św. Jana Nepomucena. Analogiczna problematyka konserwatorska dotyczyła ambony, poddanej konserwacji w roku 2004, gdzie pierwotna warstwa malarska zachowała się w znacznym procencie i została uzupełniona wraz ze złoceniami. Po zakończeniu konserwacji wyposażenia, restauracji poddano wnętrze kościoła w oparciu o przeprowadzone badania sondażowe. Prace obejmowały usuwanie wtórnych warstw malarskich i tynkarskich, uzupełnianie spękań i szczelin, skrycie pod tynkiem instalacji, położenie tynków renowacyjnych w przyziemiu oraz malowanie wnętrza w oparciu o projekt kolorystyki.
W trakcie prowadzonych prac przy usuwaniu przemalowań stwierdzono występowanie pierwotnej dekoracji malarskiej w formie zacheuszy, która została poddana konserwacji i rekonstrukcji. Inwestorem działań w tym zakresie byli dwaj rektorzy kościoła: inicjator i realizator ks. Andrzej Majchrzak oraz jego następca od roku 2005 ks. Adam Bab. Osobą prowadzącą całość prac we wnętrzu kościoła w Kraśniku był konserwator dzieł sztuki Roland Róg.

2. Parafia rzymskokatolicka pod wezw. Podwyższenia Krzyża Świętego
w Łukowie za konserwację i restaurację wnętrza kościoła parafialnego.

Kościół powstał z fundacji Erazma Domaszewskiego, starosty łukowskiego. Obiekt zbudowano wraz z kompleksem klasztoru bernardynów sprowadzonych przez starostę do Łukowa w 1626 r. Budowę kościoła rozpoczęto w 1655 r. pod kierunkiem Adama Tomaszewicza. Prace przerwano i rozpoczęto po raz kolejny w 1730 r. Niestety z powodu zubożenia miasta i braku środków, inwestycja trwała z przerwami do 1766 r.
Bernardyni poza działalnością kościelną prowadzili w Łukowie gospodarstwo owocowo - warzywne, fabrykę sukna oraz brali czynny udział w kolejnych zrywach niepodległościowych. W ramach represji za Powstanie Styczniowe carski zaborca dokonał kasacji zakonów na terenach polskich - Bernardynów wyrzucono z Łukowa w 1865 r. Kościół funkcjonował jako filialny parafii Przemienienia Pańskiego aż do lat 20 -tych XX w., kiedy doszło do erygowania obecnej parafii Podwyższenia Krzyża Świętego.
Kościół to jednonawowa wysoka hala o czterech przęsłach, z dwuprzęsłowym o połowę krótszym od nawy prezbiterium, zamkniętym trójbocznie, z wieżami w narożach fasady, nakryty dwuspadowym dachem. Fasadę kościoła wybudowano jako kompozycję jednoosiową, dwuwieżową, dwukondygnacyjną, zdobioną pilastrami. Jej artykulację pionową przecina mocno zarysowany gzyms międzykondygnacyjny. Wieże ryzalitowo wysunięte do przodu zamykają narożnikami symetryczne schody prowadzące do drzwi głównych świątyni. Wnętrze kościoła nakryto sklepieniem kolebkowym z lunetami, na gurtach sklepiennych, spływających na przyścienne opilastrowane filary.
Wyposażenie wnętrza barokowe, jednorodne, jest pamiątką po zakonie bernardynów. Ołtarz główny pierwotnie był wysunięty do przodu i łączył się z parą ołtarzy bocznych, skrywając chór dla zakonników. Dziś zlokalizowany został przy ścianie zamykającej prezbiterium. Pozostałe ołtarze boczne wpisano w przyścienne arkady.
Prace remontowo - konserwatorskie przy obiekcie prowadzone były w latach 2004 - 2006 dzięki zaangażowaniu ks. Tadeusza Dzięgi. Objęły wprowadzenie nowej posadzki w miejsce wcześniejszej terakotowej, malowanie ścian nawy i prezbiterium oraz konserwację wyposażenia ( ołtarz główny, ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica, obrazy i rzeźby ołtarzowe, malowidła ścienne). Prace prowadzone były w oparciu o wcześniejsze wytyczne konserwatorskie, rozpoznanie kolorystyki wnętrza i zmierzały przede wszystkim do scalenia stylowego prezbiterium z nawą główną.

3. Spółka z o.o. Kresy za konserwację i restaurację dawnego Domu Wikariuszy w Lublinie.

Obiekt w przeszłości był jednym z elementów zespołu powiązanego z kościołem farnym, w skład którego obok kościoła św. Michała wchodziła również plebania i przykościelny cmentarz okolony murem.
Dom wikariuszy powstał w wyniku adaptacji do celów mieszkalnych średniowiecznej baszty i fragmentu muru obronnego. Prawdopodobnie już w I poł. XVI wieku basztę przeznaczono na potrzeby Wikariuszy kościoła p.w. św. Michała . Funkcja mieszkalna budynku, ustalona w XVI wieku, przetrwała do czasu zniesienia kolegiaty w 1819 roku.
Stan zachowania zabytku w 1996 roku, to jest w chwili przejęcia przez obecnego właściciela - był bardzo zły, stąd pilną koniecznością pozostawało podjęcie stosownych prac konserwatorskich i robót budowlanych. W tym celu w 1997 roku opracowano projekt techniczny rewaloryzacji i modernizacji. Projekt wypełnił określone wcześniej wytyczne konserwatorskie, a także wnioski z opracowanych badań architektonicznych, które zakładały m.in. uczytelnienie zarysu dawnej baszty obronnej w strukturze murów, uczytelnienie przebiegu muru obronnego w kondygnacji piwnic i parteru, konserwację zachowanych elementów wystroju architektonicznego budynku (polichromie, sztukaterie, drewniane, profilowane stropy, wnęki itp.).W latach 1999-2000 wykonano najpilniejsze prace remontowo-konstrukcyjne powiązane m.in. z położeniem nowych stropów w części pomieszczeń, wykonaniem izolacji pionowej, zabezpieczeniem konstrukcyjnym ścian. W 2003 roku zabytek pokryto dachówką ceramiczną, otynkowano elewacje oraz przeniesiono tympanon z Chrystusem Salvatorem nad główny otwór wejściowy.
Konserwacji poddano zachowane szczątkowo polichromie (z fragmentami stylizowanego ornamentu roślinnego), fragmenty wypalonego drewnianego stropu, a także manierystyczne sztukaterie - w pomieszczeniach I piętra - w oparciu o program prac konserwatorskich wykonany przez konserwatora dzieł sztuki Monikę Konkolewską.
Na uwagę zasługuje fakt, że podczas prac realizacyjnych związanych z rekonstrukcją klatki schodowej, w zasypce nad sklepieniem piwnic, znaleziono dwa oryginalne fragmenty portalu - zinwentaryzowanego w połowie XIX wieku, na marginesie albumu K. Stronczyńskiego. Fragmenty te wmontowano w rekonstruowany portal, bazując na projekcie rekonstrukcji wykonanym przez Kazimierza Stasza.
W ramach w/w prac zakończonych latem 2006 roku, oczyszczono także i wyeksponowano fragmenty muru obronnego w partii piwnic, położono (poza piwnicami gdzie posadzkę wykonano z cegły) nowe drewniane podłogi utrzymane w historycznej stylistyce, wstawiono nową, drewnianą, ościeżnicową stolarkę okienną, nową drewnianą klatkę schodową (komunikującą poddasze z pozostałymi kondygnacjami, a także drzwi okute pasami blachy. Na zapleczu budynku od strony skarpy, zrealizowano taras oraz stylizowane niskie, ceglane ogrodzenie.
Opisane wyżej prace podjęte przez obecnego właściciela pozwoliły uratować jeden z najstarszych, jeżeli nie najstarszy budynek mieszkalny Lublina - przy jednoczesnym poszanowaniu jego wartości historycznych i artystycznych. Prace w 100% przeprowadzono ze środków Spółki Kresy, przy bezpośrednim zaangażowaniu Pana Janusza Palikota - gospodarza zabytku.

4. Parafia pod wezw. św. Mikołaja w Szczebrzeszynie za konserwację
i restaurację wnętrza kościoła parafialnego.

Kościół wzniesiono w latach 1610-1620,
z fundacji księdza Mikołaja Kiślickiego, dziekana infułata kolegiaty zamojskiej. Kościół reprezentuje przykład trójnawowej świątyni z prezbiterium trójbocznie zamkniętym i wnętrzem ozdobionym późnorenesansową dekoracją sztukatorską z ok. 1620 roku w typie lubelskim, pokrywającą sklepienia prezbiterium i naw. Dekoracja sztukatorska zdobi również zewnętrzne elewacje kościoła.
W latach 2000-2002 rozpoczęto prace remontowe przy elewacjach, polegające m.in. na wykonaniu izolacji pionowej fundamentów oraz położeniu nowych tynków i tynków renowacyjnych wraz z konserwacją dekoracji sztukatorskiej i kamiennych portali.
Wraz z pracami remontowymi w 2000 roku rozpoczęto konserwację zabytkowego ruchomego wyposażenia kościelnego.
Zakres I etapu objął konserwację (w pełnym zakresie techniczno-estetycznym) XVII-wiecznej dekoracji sztukatorskiej na sklepieniu prezbiterium i na ścianie łuku tęczowego (wraz z XX-wiecznymi malowidłami) oraz XX-wiecznego ołtarza głównego (z obrazami pędzla Rafała Hadziewicza i XVIII-wiecznymi rzeźbami Ewangelistów). W wyniku prac przywrócono pierwotną kolorystykę szafy ołtarzowej.
W 2001 roku przystąpiono do konserwacji XVII-wiecznej ambony, która w wyniku wielokrotnych przemalowań oraz złoceń zatraciła pierwotne walory artystyczne. Wykonane w pełnym zakresie techniczno-estetycznym zabiegi konserwatorskie przywróciły barokowy wystrój snycersko-rzeźbiarski, a także wyjątkową kolorystykę ciepłej czerwieni zestawionej z wysmakowanym niebieskim odcieniem.
W latach 2002-2004 konserwacji poddano ołtarz boczny Św. Krzyża. Późnorenesansowy, datowany na lata 30-te XVII wieku, o wysokich wartościach artystycznych, bogatym wystroju rzeźbiarsko-snycerskim i szafie ołtarzowej złoconej na całej powierzchni - jest jedynym przykładem ołtarza złoconego w całości - zachowanego na terenie działania Zamojszczyzny.
Konserwacja XVIII- wiecznego ołtarza bocznego św. Walentego zakończyła w 2005 roku kilkuletni proces konserwatorski przy najcenniejszych elementach wyposażenia kościoła parafialnego w Szczebrzeszynie.
Dla uzyskania prawidłowej estetyki XVII-wieczne wnętrze prezbiterium wzbogacono przez dokomponowanie współczesnych elementów, takich jak: ołtarz posoborowy, tron biskupi, witraże nawiązujące formą i motywami dekoracyjnymi do wystroju i wyposażenia kościoła.
Wysoki poziom realizacji działań konserwatorskich i osiągnięte efekty estetyczne to rezultat systematycznej pracy wielu specjalistów, zgromadzonej wiedzy badawczej i konserwatorskiej. . Inicjatorem i inwestorem prac był- ks.Andrzej Pikula. Wykonawcami prac byli - konserwatorzy dzieł sztuki: Stanisław Filip i Maciej Filip


LAUR KONSERWATORSKI 2008

W dniu 24 kwietnia 2008 roku zostały wręczone nagrody w ramach dziewiątej edycji Wojewódzkiego Konkursu o "Laur Konserwatorski", organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.
Celem konkursu jest:
" wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
" promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
" uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.
Dotychczas "Laury Konserwatorskie" przyznano 25 realizacjom konserwatorskim, w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W edycji konkursu 2008, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać "Laury Konserwatorskie" czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.
Laur Konserwatorski 2008 otrzymali:

 

1. Parafia rzymskokatolicka p.w. Św. Anny w Białej Podlaskiej - za kompleksowy remont i konserwację kaplicy "Radziwiłłowskiej".

Bialski kościół farny pw. św. Anny powstał dzięki staraniom Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła "Sierotki", nawróconego na katolicyzm protestanta, który ponownie erygował w Białej parafię, a w latach 1597 - 1603 zbudował dla niej kościół. W 1635 roku powiększono go o kaplicę Wołłowiczów, w latach 70. XVI stulecia o interesującą nas kaplicę Radziwiłłów. Prace prowadzone przez nieznanego muratora, kontynuowano aż do 1694 r. Za patrona kaplicy obrano św. Jana Kantego, opiekuna środowisk akademickich. Kaplica Radziwiłłowska została dostawiona do północnej ściany nawy kościoła. Posiada zwartą prostopadłościenną bryłę i kwadratowy zewnętrzny narys. Wnętrze kaplicy założone zostało na rzucie kwadratu o ściętych narożach- ośmioboku- podtrzymującego pendentywy kopuły. Na nich oparto profilowany gzyms- pierścień kopuły. Przy ścianach północnej i wschodniej usytuowano ołtarze, na zachodniej umieszczono tablicę z relikwiami. Architekturę uzupełnia bogata dekoracja sztukatorska w czaszy kopuły, stanowiąca obramienie dla trapezoidalnych pól zawierających główne kompozycje malarskie. Umieszczone pomiędzy nimi ośmioboczne medaliony są podtrzymywane przez pełnoplastyczne figury aniołów. W pendentywach umieszczono postacie świętych: św. Katarzynę Aleksandryjską (patronkę Katarzyny z Sobieskich), św. Karola Boromeusza (patrona jej syna Karola Radziwiłła ), św. Jana Chrzciciela i św. Jadwigi ( pierwszej patronki kościoła bialskiego). Program uzupełniają malowidła w łuku arkady wejściowej, ołtarze, epitafia i relikwie, umieszczone na ścianie zachodniej kaplicy. Główne kompozycje malarskie, zawierające sceny z życia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, odzwierciedlają przekonanie fundatorów dekoracji kaplicy - Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej (siostry Jana III Sobieskiego) i jej męża Michała Krzysztofa - o świętości przodka. Sceny główne podkreślają dekoracyjne ramy otoczone obłokami, puttami, anielskimi główkami, girlandami kwiatowo-owocowymi. W podniebieniu latarni umieszczono wyobrażenie Gołębicy Ducha Świętego.W roku 1738 r. rzemieślnicy pracujący w kaplicy wzniecili pożar. Usuwanie jego skutków zlecono artystom pracującym na bialskim zamku, nadzór nad nimi powierzono majstrowi Karolowi Prel (Proel). Były to swoiste pierwsze prace "konserwatorskie". Znaczniejsze prace, związane z remontem dachu kaplicy wykonano w 1873 r., przy malowidłach wnętrza w 1899 r. Jednak pomimo bezwzględnego powtórzenia kompozycji utracono bezpowrotnie ich XVII- wieczny charakter. Kolejne prace zabezpieczające prowadzono przy malowidłach w 1953 r., a następne w latach 1989 - 91. Przeprowadzone w latach 2006-2007, z inicjatywy księdza Zbigniewa Bieńkowskiego (przez konserwatorów Panią Jadwigę Jaworską i Pana Jacka Jaworskiego), ostatnie prace konserwatorskie miały na celu przywrócenie pierwotnego wyglądu kaplicy. Konserwacją objęty został jej malarsko - sztukatorski wystrój oraz oba ołtarze. W oparciu o badania wykonane w laboratorium Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie określono pierwotne biało złociste wybarwienie stiuku oraz jego różowo - ugrowe dopełnienie farbą wapienną. Zdjęto kilka warstw późniejszych przemalowań. Pod nimi, bezpośrednio na stiuku odkryto zaczernienia będące śladem XVIII wiecznego pożaru. Po zdjęciu grubych warstw farby stiuki odzyskały ostrość modelunku i kształtu. Przeprowadzono także konserwację zachowawczą malowideł ściennych. Wykonane prace konserwatorskie pozwoliły na przywrócenie dawnego wystroju wnętrza kaplicy, potwierdziły ich materiałowo-strukturalną oryginalność, jednorodność powstania, zwiększyły prawdopodobieństwo właściwego datowania. Odkrycie "relikwii" Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła uwiarygodniło ideowe przesłanie kaplicy, wybudowanej przez Katarzynę z Sobieskich i jej męża Michała w ramach zwielokrotnionego programu panegirycznego. Prace sfinansowane zostały przez parafię przy nieznacznym wsparciu z budżetu Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie.

2. Jolanta i Jarosław Stańczak - za remont drewnianego dworu w Leścach, gm. Garbów.

Drewniany dwór w Leścach wzniesiony został przez rodzinę Trzcińskich w 1856 roku i w rękach ich spadkobierców pozostawał do wybuchu II wojny światowej. Od 1945 roku do roku 2000 - w zabytku swą siedzibę miała szkoła podstawowa. Z powodu braku stałej, bieżącej dbałości o jego zabytkową strukturę, znalazł się w bardzo złym stanie technicznym - co dotyczyło niemal wszystkich elementów konstrukcyjnych, w tym stropów, więźby dachowej, pokrycia dachu, ścian konstrukcyjnych, a także podłóg i stolarki okiennej.
Z chwilą przejęcia zabytkowego założenia dworsko-parkowego w Leścach przez Państwa Jolantę i Jarosława Stańczaków - przystąpiono do opracowania dokumentacji projektowej (inwentaryzacji architektoniczno-konserwatorskiej, ekspertyzy technicznej, projektu budowlanego) oraz w oparciu o jej założenia - do prac wykonawczych.
W pierwszym etapie wykonano wstępne prace zabezpieczające (umożliwiające nowym właścicielom zamieszkanie w zabytku), a w kolejnym przystąpiono do kompleksowego remontu. Analizy i badania pozwoliły stwierdzić, że dwór wybudowano z bali modrzewiowych na podwalinie i ceglanej podmurówce. Analiza ikonografii pozyskanej przez właścicieli zabytku (od potomków rodziny Trzcińskich), a także sondaże badawcze - pozwoliły na stwierdzenie, że jego elewacje były pierwotnie w całości tynkowane, a dach kryty był gontem. Bazując na tych ustaleniach i przekazach, przywrócono pierwotny wystrój elewacji a dach pokryto gontem. Wcześniej konserwacji poddano drewniane elementy konstrukcji, w tym modrzewiowe bale ścian, drewniane stropy i więźbę dachową. Z równym zaangażowaniem Inwestorzy podeszli do konserwacji pozostałych elementów zabytkowego dworu takich jak stolarka okienna i drzwiowa, główna klatka schodowa z widoczną datą budowy dworu na balustradzie, pozostałe zewnętrzne i wewnętrzne ciągi komunikacyjne -dodając przy tym nowe elementy współgrające z historyczną całością (piece, kamienne posadzki w części pomieszczeń).
Uratowanie drewnianego dworu przed zniszczeniem poprzez gruntowny remont powiązany z konserwacją elementów historycznego wystroju, wyróżnia zgłoszoną inwestycję spośród innych tego typu obiektów na terenie województwa lubelskiego. Na uwagę zasługuje także fakt prowadzenia remontu wyłącznie przy udziale środków własnych.

3. Parafia rzymskokatolicka p.w. św. Bartłomieja Apostoła w Niedrzwicy Kościelnej - za kompleksowy remont i konserwację kościoła parafialnego.

Parafia w Niedrzwicy Kościelnej powstała prawdopodobnie na przełomie XIV-XV w. Informacje źródłowe z lat 1529, 1603 i 1716 - mówią o świątyniach drewnianych. Obecny kościół powstał z fundacji Tomasza Dłuskiego w latach 1797-1801. W roku 1914 świątynia została spalona przez wojska austro-węgierskie, po czym odrestaurowana w 1918 roku - staraniem ks. S. Gluzińskiego. W czasie odbudowy nie wprowadzono zmian w wystroju architektonicznym kościoła, zachowując jego klasycystyczną formę.
Kompleksowe prace wykonane w latach 2001-2007, objęły swym zakresem wnętrze kościoła i jego elewacje, dzwonnicę a także teren dawnego cmentarza przykościelnego wraz z drzewostanem. Kolorystykę wnętrza i elewacji ustalono na podstawie sondażowych badań tynków i warstw malarskich.
We wnętrzu, które poprzednio było malowane w latach 1983-1984, przywrócono pierwotny wystrój. Zlikwidowano współczesne, drewniane boazerie (nałożone na malowane olejną farbą lamperie) odsłaniając i remontując lico tynkowanych ścian. W prezbiterium zlikwidowano drewniane podesty, wprowadzając posadzkę z kamienia naturalnego oraz ołtarz soborowy i ambonkę - w nawiązaniu do historycznego wystroju wnętrza. Kamienne posadzki wykonano również w zakrystiach. Wymienno ślusarkę okienną, wprowadzając witraże. Kolorystkę wnętrza utrzymano w tonacji różu angielskiego, odtwarzając marmoryzację półkolumn oraz wg zachowanych wzorów głowice pilastrów w nawie - zniszczone podczas pożaru w 1914 roku. We wnętrzu konserwacji poddano wszystkie ołtarze oraz ambonę.
Remont elewacji poprzedzono wykonaniem izolacji pionowej fundamentów, wykonując w dalszej kolejności : wzmocnienie nadproży, uzupełnienie ubytków tynku (tynki renowacyjne położono w partii przyziemia) i detalu architektonicznego, naprawę murów, obłożenie piaskowcem cokołu i scalenie kolorystyczne.
Analogiczny zakresem robót objęto dzwonnicę, remontując przy okazji mur ogrodzeniowy wraz z kapliczkami. Przeprowadzono także prace porządkowe i pielęgnacyjno-konserwatorskie przy drzewostanie w otoczeniu świątyni.
Szeroki zakres prac remontowych (wykonany przy udziale konserwatorów dzieł sztuki - Moniki Kąkolewskiej oraz Anny i Marka Trocha) i ich kompleksowość, pozwoliły na przywrócenie historycznego wystroju wnętrz kościoła.
Remont prowadzony był przy bezpośrednim wielkim zaangażowaniu ks. Proboszcza Jana Kiełbasy oraz parafian wyłącznie ze środków własnych parafii w Niedrzwicy Kościelnej.

 

4. Parafii rzymskokatolickiej p.w. św. Joachima i św. Anny w Annopolu - za kompleksowy remont i konserwację drewnianego kościoła parafialnego.

Drewniany kościół parafialny wzniesiony został w 1740 roku z fundacji Jana Tomasza Morsztyna. Do 1886 roku pełnił funkcję kościoła filialnego przynależnego do parafii w Świeciechowie. Poprzednie remonty przeprowadzono w 1911 roku oraz po zniszczeniach w czasie I wojny światowej.
Na początku lat 90. XX w. z uwagi na zły stan techniczny świątyni i pozostawienie jej bez użytkowania, rozważano rozbiórkę i translokację do pobliskiej miejscowości Opoka. Od propozycji tej odstąpiono przystępując w 1996 roku do prac remontowo-konserwatorskich, które objęły wzmocnienie fundamentów, wymianę belek podwalinowych i szalowania, impregnację drewnianych elementów konstrukcyjnych, a także zamianę blaszanego pokrycia dachu na gontowe.
Od 2001 roku rozpoczęto remont wnętrza kościoła, usuwając w pierwszym etapie wtórne boazerie (z lat 70. XX w.) zajmujące całą wysokość ścian wnętrza. W ramach tych robót przeprowadzono także konserwację konstrukcji zrębowej ścian, podsufitki i balustrady chóru. Zaimpregnowano także więźbę dachową.
Bazując na przekazach ikonograficznych, zapisach ksiąg parafialnych, a także badaniach konserwatorskich - za możliwe uznano pokrycie stropu nawy i prezbiterium polichromią nawiązującą tematyką do pierwotnej dekoracji przedstawiającej sceny Przemienienia Pańskiego i Oko Opatrzności. W ramach remontu sufitu w nawie głównej odtworzono pierwotne fasety wraz z gzymsem, skorygowano wysokość lisic i podciągów, na belce tęczowej zamontowano krucyfiks. Po usunięciu boazerii i przeprowadzeniu badań konserwatorskich, konserwacji poddano zachowaną XVIII wieczną dekorację malarską ścian. Wykonano także prace przy rekonstrukcji drewnianej podłogi w zakrystii i schodów w kruchcie prowadzących na chór. Odtworzono stolarkę okienną wg historycznych wzorów, przywrócono kamienną posadzkę w kruchcie i nawie. Zaimpregnowano gontowe pokrycie dachowe i drewniany szalunek elewacji.
Równolegle z remontem elementów konstrukcyjnych i konserwacją malarskiego wystroju wnętrza, w latach 1997-2007 przeprowadzono pełną konserwację ołtarza głównego (św. Anny Samotrzeć), dwóch ołtarzy bocznych (św. Antoniego i św. Jana Ewangelisty), ambony oraz stacji drogi krzyżowej.
W wyniku opisanych wyżej działań przywrócono świątyni jej stan i charakter z okresu wzniesienia tj. ok. 1740 roku.
Opisane wyżej roboty budowlane i prace konserwatorskie przeprowadzono przy pomocy finansowej Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.. Na szczególne wyróżnienie przy realizacji inwestycji zasługuje emerytowany obecnie ksiądz proboszcz Antoni Bezpalko, dzięki zaangażowaniu którego drewniana zabytkowa świątynia odzyskała dawną świetność.

Konkurs "Zabytek zadbany"

W ogólnopolskim konkursie organizowanym przez Generalnego Konserwatora Zabytków w Warszawie nagrodę "Zabytek zadbany" otrzymał podczas uroczystości w klasztorze Filipinów w Gostyniu w dniu 18 kwietnia 2008 roku - Prezydent Miasta Zamość za remont kamienic mieszczańskich w Zamościu przy ul. Ormiańskiej 24-30 i Staszica 21, 25. Powyższe kamienice przyrynkowe datowane na XVII wiek z oficynami tylnymi (XVIII-XIX wiek) o niezwykle różnorodnej i wyróżniającej się dekoracji sztukatorskiej charakterystycznej dla ormiańskiej sztuki, stanowią cenny zespół zabudowy Starego Miasta Zamościa. Odznaczają się wysokimi walorami architektonicznymi o bogatym wystroju sztukatorskim i kamieniarskim Prace remontowo-konserwatorskie prowadzone były zgodnie ze sztuką budowlaną i wymogami konserwatorskimi, w oparciu o tradycyjne materiały.
Zakres prac obejmował remont elewacji zewnętrznych wraz z wymianą stolarki okiennej, wzmocnienia konstrukcji ścian, wymianę pokrycia dachowego na blachę miedzianą, remont dziedzińców wewnętrznych wraz z elementami małej architektury i wprowadzeniem nasadzeń. Ponadto objął konserwację zabytkowej kamieniarki (portale, obramienia okienne) oraz wystroju sztukatorskiego elewacji, sieni i podcieni. Konserwacja elementów kamiennych, a szczególnie XVII-wiecznej dekoracji sztukatorskiej elewacji kamienic ormiańskich oraz XVII-wiecznych portali kamienic przyrynkowych wykonana została na wysokim poziomie z bardzo dobrymi efektami estetycznymi i wielkim poszanowaniem zabytkowej substancji.

Nagrody i wyróżnienia

Podczas ogólnopolskich obchodów Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków w Gostyniu Jego Ekscelencja Arcybiskup Abel Ordynariusz Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej otrzymał nagrodę im. ks. prof. Janusza Pasierba "Conservator Ecclesiae" przyznawaną przez Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków za działalność na rzecz ochrony zabytków sakralnych. Arcybiskup Abel był inicjatorem szeroko zakrojonych prac remontowo-konserwatorskich przy XVI-wiecznej cerkwi pod wezw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie, gdzie w oparciu o kompleksowe badania konserwatorskie i architektoniczne odkryto i poddano konserwacji polichromie zachowane na sklepieniu i ścianach cerkwi. Wykonano kompleksowy remont obiektu, założono izolację poziomą i pionową, wykonano wzmocnienia konstrukcyjne, wyremontowano elewacje i więźbę dachową, wykonano miedziane pokrycie dachu i iluminację świetlną. Poddano także konserwacji ruchome wyposażenie cerkwi, w tym bogato zdobiony renesansowy ikonostas, kioty z ikonami i Grupę Ukrzyżowania. Realizowane z wielką starannością kompleksowe prace zostały docenione i uhonorowane w 2003 roku nagrodą Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie "Laur Konserwatorski".
Jego Ekscelencja Ksiądz Arcybiskup był pomysłodawcą i inicjatorem utworzenia w Jabłecznej zbioru ikon prawosławnych - postawy przyszłego Muzeum Ikon, współtwórcą pomysłu translokacji drewnianej cerkiewki z Białej Podlaskiej do Dobratycz, co pozwoliło uratować zabytek. Dzięki Jego umiejętnej współpracy z samorządami lokalnymi rozwiązywane są problemy nieczynnych, zdewastowanych cerkwi w miejscowościach, w których nie zamieszkują wyznawcy prawosławia. Z Jego inicjatywy podjęto działania powiązane z przejęciem przez Prawosławną Diecezję Lubelsko-Chełmską XVI-wiecznej cerkwi w Szczebrzeszynie oraz powstałego w 1903 r. budynku tzw "Czajni" w Turkowicach.
Szeroko podejmowane są także działania na rzecz ochrony zabytkowych cmentarzy prawosławnych, m.in. w Szychowicach, Moryniu, Mieniach i Łosińcu.
Aktywna działalność Księdza Arcybiskupa w sferze kultury przejawia się także w innych aspektach. Był np. pomysłodawcą utworzenia w Jabłecznej letniej szkoły pisania ikon. Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska pod przewodnictwem Księdza Arcybiskupa prowadzi działalność wydawniczą. W serii "Światło Przemienienia" ukazało się wiele książek pomagających zrozumieć teologię chrześcijańskiego wschodu. W okresie posługiwania na terenie Lubelszczyzny Ksiądz Arcybiskup przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Oddziału Regionalnego Polskiej Rady Ekumenicznej.
Na szczególne uznanie zasługuje działalność mająca na celu promowanie i ochronę dziedzictwa kulturowego. Jego Ekscelencja nie ustaje w staraniach o pozyskanie z różnych źródeł środków na prace remontowo-konserwatorskie zabytkowych obiektów oraz rozwój kontaktów kulturalnych w obszarze transgranicznym. W 2007 roku, w ramach inicjatywy wspólnotowej INTERREG, diecezja realizowała projekt współpracy "To co nas łączy..." między trzema diecezjami: Lublin-Chełm, Włodzimierz Wołyński-Kowel oraz Brześć. W ramach projektu organizowano seminaria n.t. metodologii przygotowywania projektów finansowania dziedzictwa kulturalnego oraz integracyjne obozy młodzieżowe mające na celu rozwój kontaktów kulturalnych. W ramach działania na rzecz ratowania zabytkowych cerkwi, Ksiądz Arcybiskup nawiązał kontakty z Norweskim Instytutem Kultury. Aktywnie rozwija się współpraca w ramach projektu "Renowacja zabytkowych cerkwi Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej. Szczebrzeszyn, Dołhobyczów", realizowanego przez Narodowy Norweski Fundusz Finansowania, we współpracy z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Podczas uroczystości wręczenia Laurów Konserwatorskich 2008 odznaczenia MKiDN "Za opiekę nad zabytkami" otrzymali właściciele i opiekunowie zabytków zaangażowani w ratowanie dziedzictwa kulturowego.
Złotą odznaką wyróżniono:

1. Ks. Antoniego Buczyńskiego - proboszcza parafii Przemienienia Pańskiego w Firleju
2. Elżbietę Figiel - specjalistę ds. remontów w Zarządzie Nieruchomości Komunalnych w Lublinie
3. O. Roberta Głubisza - przeora zakonu oo dominikanów w Lublinie
4. Stanisława Gołębiowskiego - wójta gminy Końskowola
5. Andrzeja Gromulskiego - właściciela zespołu pałacowo-parkowego w Gołębiu
6. Elżbietę Hałasa - artystę plastyka, członka Towarzystwa Miłośników Zwierzyńca
7. Ks. prałata Tadeusza Pajurka - Dyrektora Ekonomicznego Kurii Metropolitalnej w Lublinie
Srebrną odznaką wyróżniono:
1. Tadeusz Albiniaka - przewodniczącego Komitetu Remontu Kapliczki w Turobinie
2. Jerzego Kiełbowicza - Prezesa Regionalnego Stowarzyszenia Zwolenników Kremacji w Lublinie
3. Euzebiusza Lebowa - współzałożyciela Komitetu Remontu Kapliczki w Turobinie
4. Włodzimierza Piątkowskiego - Przewodniczącego Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Cmentarza w Hrubieszowie
5. Alfreda Przybysza - działacza Społecznego komitetu Ratowania Cmentarza w Hrubieszowie
6. Bogdana Wetoszkę - pracownika bialskopodlaskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie
7. Jarosława Stańczaka - współwłaściciela zabytkowego dworu w Leścach
8. Jolantę Stańczak - współwłaściciela zabytkowego dworu w Leścach
LAUR KONSERWATORSKI 2009

W dniu 23 kwietnia 2009 roku wręczone zostały nagrody w ramach dziesiątej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Celem konkursu organizowanego na terenie województwa lubelskiego od 1999 roku, jest :

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

Dotychczas wręczono 30 „Laurów Konserwatorskich” : 1 dla badacza i popularyzatora (prof. Andrzej Kokowski), 16 – dla właścicieli zabytków sakralnych (kościołów, cerkwi), 13 – dla właścicieli zabytków świeckich (pałaców, dworów, hoteli, kamienic). W edycji konkursu 2009, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

Laur Konserwatorski 2009 otrzymali:

1. Rzymskokatolicka Parafia Archikatedralna w Lublinie za kompleksowy remont i konserwację wnętrza Archikatedry Lubelskiej.

Kościół archikatedralny realizowano od 1586 roku według projektu włoskich architektów Jana Marii Bernardoniego i Giuseppe Briccio. Budowla wzorowana była na rzymskim kościele Il Gesu. Powstała świątynia trzynawowa, z prezbiterium zamkniętym absydą i kaplicami na zakończeniu naw bocznych. Konsekracja świątyni odbyła się w 1604 roku, a jej wyposażanie trwało do 1700 roku. Kościół uzyskał wówczas bogatą szatę renesansową.

W roku 1752, w wyniku pożaru, uległ częściowemu zniszczeniu. Jezuici przystąpili do jego odbudowy, połączonej z modernizacją. Powstał wówczas kapitularz za ołtarzem głównym, a od strony południowej dobudowano budynek z korytarzem umożliwiającym komunikację z prezbiterium kościoła do kolegium jezuickiego. Wnętrze kościoła ozdobił freskami w latach 1756-1757 Józef Meyer, czeski artysta. Malarstwo ścienne stanowi ilustrację historii zakonu jezuitów, scen biblijnych, a całość uzupełnia bogata dekoracja roślinna i iluzjonistyczna architektura, podkreślająca elementy konstrukcyjne. Dopełnienie treści teologicznych zilustrowanych na ścianach stanowią elementy wyposażenia: ołtarze, rzeźby, obrazy. W tej formie kościół przetrwał do roku 1773, kiedy nastąpiła kasata zakonu. Od tego czasu nastąpiło powolne niszczenie założenia.

Okres upadku przerwało utworzenie w roku 1805 diecezji lubelskiej. Na katedrę wyznaczono kościół pojezuicki. Poprawa stanu zachowania kościoła i założenia nie nastąpiła od razu i nie obyła się bez strat dla całości założenia. W latach 1815-1818 rozebrano trzy skrzydła kolegium, pozostawiając północne. W roku 1820 przebudowany został fronton kościoła oraz wyburzono korytarz południowy, w związku z tym nawa południowa przejęła funkcję komunikacyjną we wnętrzu. W następstwie tego przebito w kaplicy pd. przejście do zakrystii, a zamurowano przejście z kaplicy do prezbiterium. Powiększono prezbiterium poprzez jego wydzielenie na zamknięciu naw bocznych. Zmiany wprowadzone w XIX wieku dotyczyły także elementów wyposażenia, wprowadzono np. krzyż trybunalski z kościoła farnego do kaplicy północnej, chrzcielnicę z kościoła farnego, oprawę przejścia z kaplicy południowej do zakrystii, tabernakulum w ołtarzu głównym, ambonę, stalle. Poddano renowacji freski i dekoracje sztukatorskie.

Kolejne zmiany nastąpiły w 1927 roku, gdy katedra otrzymała obraz „Matki Boskiej Częstochowskiej”, który został umieszczony w lewym ołtarzu przytęczowym. Bombardowania roku 1939 zniszczyły sklepienie kaplicy akustycznej i portyk. Odbudowano je w latach 1946-1952 z inicjatywy ówczesnego biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego, a w latach 1952-1956 przeprowadzono kolejną renowację i rekonstrukcję fresków.

Od momentu cudu w roku 1949, obraz „Matki Boskiej Częstochowskiej” otaczano kultem, w roku 1988 został koronowany. Kult ten podniósł rangę świątyni, która stała się miejscem pielgrzymkowym.

W roku 1992 diecezja lubelska podniesiona została do godności archidiecezji i stała się metropolią, a kościół Świętych Janów został „stolicą” świątyń archidiecezji. Podkreśleniu godności miejsca miały przyświecać podjęte z inicjatywy arcybiskupa metropolity Józefa Życińskiego, a realizowane przez ks. Adama Lewandowskiego od roku 1998 kompleksowe prace remontowe, konserwatorskie i restauratorskie wnętrza. Prace objęły zarówno strukturę budowli jak i dekorację malarską i elementy wyposażenia: ołtarze, rzeźby, obrazy, detal kamieniarski oraz nową aranżację poszczególnych części wnętrza. Prace miały na celu poprawę stanu technicznego zabytków i przywrócenie pierwotnych walorów estetyczno-kolorystycznych. W przypadku miejsc szczególnie zniszczonych i uzupełnionych niefachowo podczas poprzednich renowacji wykonano korektę na podstawie analiz porównawczych i ikonografii. Jedynie w przypadku sklepienia zakrystii akustycznej pozostawiono bez korekty autorską wersję malarza Czuhorskiego z lat 50. XX wieku. Prace konserwatorsko-restauratorskie na bieżąco były poprzedzane działaniami z zakresu konstrukcji

(wzmocnienie ścian, sklepień, więźby dachowej) oraz ogólnobudowlanymi (remont krypt, wymiana stolarki okiennej). Nowe rozwiązania aranżacyjne pozwoliły na udostępnienie do zwiedzania pomieszczeń krypt, skarbca i kaplicy akustycznej. Ekspozycja utworzona w kryptach uzyskała w 2003 roku medal „Europa Nostra” przyznawany przez Międzynarodowe Stowarzyszenie ds. Ochrony Kulturalnego i Naturalnego Dziedzictwa Europy za wyróżniające się realizacje konserwatorskie. Nowa aranżacja powiązana z poprawą warunków wynikających ze względów komunikacyjnych i potrzeb liturgicznych dotyczyła także prezbiterium i ołtarza Matki Boskiej Częstochowskiej. Prace konserwatorsko-restauratorskie przy ściennej dekoracji malarskiej i wyposażeniu ruchomym rozpoczęte w roku 1998 od kaplicy Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej (nagrodzonej Laurem Konserwatorskim w roku 2001) objęły chronologicznie w kolejnych etapach: prezbiterium, nawę główną, kaplicę św. Ignacego Loyoli, kruchtę główną, kruchty boczne, kaplice nawy południowej: św. Alojzego Gonzagi, św. Michała Archanioła (Świętych Aniołów), św. Jana Nepomucena, kaplice nawy północnej: św. Franciszka Ksawerego, św. Marii Magdaleny, skarbiec (dawny kapitularz), kaplicę akustyczną, kaplicę Sakramentu(św. Stanisława Kostki).

Zrealizowano pełny zakres niezbędnych prac remontowych, konserwatorskich, restauratorskich o charakterze interdyscyplinarnym, których wykonawstwo i rozwiązania odznaczają się najwyższą jakością. W wyniku zrealizowanego w latach 1998-2008 projektu wykonano pełną konserwację ściennej dekoracji malarskiej i około 200 zabytków ruchomych wpisanych do rejestru. Prace prowadzone były przez zespół konserwatorów dzieł sztuki. Osobą kierującą zespołem konserwatorskim była mgr Bożena Żbikowska-Sobieraj. Koordynatorem i prowadzącym całość prac była firma AC Konserwacja Zabytków Aleksander Piotrowski i Edward Kosakowski, a w procesie uczestniczyło kilkuset wykonawców branży konserwatorskiej i budowlanej.

Prace wykonane w Archikatedrze Lubelskiej są największa realizacją konserwatorską ostatniego 10-lecia w województwie lubelskim.

Trwający obecnie remont elewacji świątyni zakończy proces kompleksowego remontu zabytku.

2. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach – za remont i konserwację Pałacu Czartoryskich w Puławach.

Zespół pałacowo-parkowy w Puławach był historyczną siedzibą wielkich rodów arystokratycznych: Lubomirskich, Sieniawskich i Czartoryskich. Pierwszą rezydencję, na wysokim, prawym brzegu Wiły, wzniósł w latach 1671-79, marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski. Pałac zaprojektował holenderski architekt Tylman z Gameren. Budowla powstała na planie prostokąta z czterema alkierzami, przygotowana była do pełnienia funkcji obronnych. U podnóża wyniosłej skarpy powstał wówczas także pierwszy ogród, o którym wiadomo, że posiadał układy alejek i regularne partery dywanowe. W 1706 roku, kiedy Puławy stały się własnością rodu Sieniawskich, wojska szwedzkie podczas wojny północnej zniszczyły pałac i jego otoczenie.
Odbudowę rezydencji, prowadzoną od 1722 roku, podjęły rody Sieniawskich i Czartoryskich. W latach 1731-36, na resztkach spalonego obiektu Czartoryscy wybudowali nowy pałac w stylu rokokowym. Autorem projektu był Jan Zygmunt Deybel. Projekt Deybla utrwalił wcześniejsze założenia przestrzenne, w tym wiodącą do pałacu reprezentacyjną, wielokilometrową aleję obsadzoną czterema rzędami drzew (nazwaną później aleją Królewską), która stała się kręgosłupem układu urbanistycznego .
Okres świetności rezydencji rozpoczął się w 1785 roku, kiedy książę Adam Kazimierz Czartoryski i jego żona Izabella z Flemingów przenieśli się na stałe do Puław. Rozpoczęto wówczas restaurację i rozbudowę pałacu pod kierunkiem Joachima Hempla. W 1794 roku Puławy zostały zdewastowane przez wojska rosyjskie. Do przebudowy pałacu i przekształcenia parku przystąpiono w 1796 roku. Głównym projektantem budowli puławskich był wówczas Christian Piotr Aigner, który w niewielkim stopniu zmienił korpus główny pałacu. Rozbudował jedynie alkierze od strony dziedzińca poszerzając je do pięciu osi i przebudował wnętrza. Pałac otrzymał wystrój klasycystyczny. Zniszczony barokowy ogród o powierzchni około 30 ha przebudowano i powiększono według pomysłu księżnej Izabelli nadając mu charakter romantycznego parku krajobrazowego w stylu angielskim z symboliką patriotyczną. Współtwórcą parku był Anglik James Savage. W parku, w którym zachowano układ niektórych alejek, powstało wiele budowli: Domek Grecki, Pałac Marynki, Świątynia Sybilli (pierwsze w Polsce muzeum), Domek Gotycki, Domek Żółty, altany, źródełka, mostki. Przy gościńcu lubelskim na wzniesieniu postawiono kaplicę w kształcie rotundy, do której prowadziła z pałacu aleja obsadzona czterema rzędami drzew. Epoka Czartoryskich w Puławach kończy się w 1831 roku. Książę Adam Jerzy Czartoryski, za udział w powstaniu listopadowym został przez cara zaocznie skazany na karę śmierci, a wszystkie jego majątki w zaborze rosyjskim uległy konfiskacie.
W 1842 roku w pałacu zostaje umieszczony Instytut Wychowania Panien, zwany Aleksandryjskim, dla którego potrzeb w latach 1840-43 zostaje dokonana przebudowa pałacu przez Józefa Góreckiego w stylu pseudoklasycystycznym. Przebudowa Góreckiego nadała obiektowi ogólny wygląd, który przetrwał do dziś. W 1861 roku pałac przeznaczono na siedzibę państwowej uczelni wyższej – Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa, który jako placówka szkolno-badawcza dotrwał do czasów I wojny światowej. W latach 1917-39 mieścił się w nim Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego. Po II wojnie światowej instytut ponownie podjął działalność, od 1950 roku przyjmując nazwę Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa. W 1967 roku zespół pałacowo-parkowy wpisany został do rejestru zabytków woj. lubelskiego i od tego momentu podlega prawnej ochronie konserwatorskiej. W latach 1975 – 1989 pałac poddano konserwacji. Przeprowadzono wówczas remont m. in. elewacji, kamiennego detalu architektonicznego, zmieniono pokrycie dachu i obróbki blacharskie. W 2001 roku wymieniono stolarkę okienną.

Mimo wykonanego remontu, w 2004 roku stwierdzono wysoką wilgotność ścian zewnętrznych na całej wysokości piwnic. Jako główną przyczynę tego stanu wskazano kapilarne podciąganie wilgoci z murów kondygnacji piwnicznej oraz brak prawidłowej wentylacji. Jednocześnie stwierdzono występowanie zarysowań ścian zewnętrznych.

Nagrodzoną realizację przeprowadzono w latach 2005-2008, na podstawie dokumentacji projektowej autorstwa dr inż. Andrzeja Żaboklickiego. Roboty rozpoczęto od usunięcia zniszczonych tynków, w miejscach uszkodzenia ścian dokonano przemurowań. Mury piwnic uszczelniono wprowadzając system izolacji pionowych i poziomych. W miejscach występowania pęknięć i zarysowań zewnętrznych zastosowano wzmocnienia przy użyciu prętów lub poprzez iniekcję scalająco-wzmacniającą. Na tak przygotowane mury położono tynki renowacyjne. Pozostałe tynki poddano oczyszczeniu i uzupełnieniu. Odtworzono uszkodzone profile ciągnione stosując zaprawy cementowo-wapienne. Całość zagruntowano i przygotowano do malowania. Kolorystyka elewacji – ustalona na podstawie odrębnych badań - różnicuje poszczególne strefy i detal architektoniczny zgodnie z historyczną dyspozycją powłok malarskich. Występujące elementy kamienne z piaskowca w postaci podokienników, baz kolumn, wsporników balkonowych, gzymsów oraz balustrad tralkowych na attykach poddano specjalistycznym pracom konserwatorskim polegającym m. in. na odsoleniu, uzupełnieniu uszkodzeń masą sztucznego kamienia i hydrofobizacji. Detal architektoniczny wykonany w gipsie został oczyszczony, uzupełniony i pomalowany. Odrębnym pracom konserwatorskim poddano kamieniarkę portyku wejściowego oraz kamiennych okładzin na elewacji zachodniej korpusu głównego. Całość prac uzupełnia iluminacja budynku.
Roboty ziemne związane z inwestycją były prowadzone pod nadzorem archeologicznym. Natrafiono m. in. na pozostałości XVII-wiecznych systemów kanałowych.

Prace zostały przeprowadzone przez wykwalifikowany zespół specjalistów z zakresu budownictwa, pod nadzorem konserwatora dzieł sztuki.

Dodać należy, że równolegle pracom restauracyjnym poddano Salę Balową a w 2008 roku IUNG uzyskał pozwolenia LWKZ na dalszy etap prac remontowo-konserwatorskich. Program planowanych działań zakłada restaurację Sali Kamiennej, Gotyckiej, Rycerskiej i Sieni Głównej.

3. Regionalne Stowarzyszenie Zwolenników Kremacji – za kompleksowy remont i konserwację kaplicy na cmentarzu przy ul. Białej w Lublinie.

Cmentarz wojskowo-komunalny przy ul. Białej w Lublinie znajduje się w obrębie lubelskiego zespołu cmentarzy miejskich położonych między ul. Lipową, Wiercińskiego, Głęboką, Raabego i Obrońców Pokoju. Zespół został wpisany do rejestru zabytków woj. lubelskiego 29 stycznia 1985 r. pod nr A/889.

Początki cmentarza sięgają roku 1916 kiedy opracowano jego projekty techniczne. Kształt kaplicy oraz układ alejek nie uległ od tego okresu zmianom.

Kaplica została wybudowana przez wojskowe władze austriackie w 1917 r. i stanowi integralną część cmentarza. Założono ją na planie krzyża greckiego z absydą od zachodu i portykiem od strony wschodniej. Całość przykryto dachem namiotowym z sygnaturką. Przyziemie budynku obiega niski cokół, a górne partie gzyms kordonowy.

Na osi fasady wystawiono lekko wysunięty dwukolumnowy portyk zwieńczony łukiem. Pole w półłuczu wypełnia przeszklenie stanowiące jednocześnie nadświetle drzwi.

Całość dekoracji dopełnia wałek w formie wieńca ze stylizowanych liści dębu, zamknięty zwornikiem z płaskorzeźbą twarzy Chrystusa w koronie cierniowej. Wnętrze zaprojektowano jako jednoprzestrzenne, zakończone absydą w formie półkolistej wnęki. Analogiczne rozwiązanie zastosowano na ścianach bocznych, w górnych płaszczyznach półłuków wprowadzono dekorację sztukatorską w formie wieńca z szarfami.

Pierwsze pochówki żołnierzy przeniesiono z cmentarza rzymskokatolickiego. Kolejnymi były szczątki żołnierzy zmarłych w szpitalu wojskowym. Koniec I wojny światowej i odrodzenie Rzeczypospolitej Polskiej pozwoliło przejąć pieczę nad cmentarzem przez polskie władze wojskowe. Nowe walki na wschodzie w latach 1918-20 ponownie zapełniły cmentarz, głównie żołnierzami zmarłymi w szpitalach. Sprowadzono także zwłoki poległych z terenów walk z Ukraińcami i bolszewikami z całej polski wschodniej. W okresie międzywojennym na cmentarzu chowano weteranów powstania styczniowego, legionistów i kombatantów z ostatnich wojen.

Pierwsze prace remontowe przeprowadzono już w 1929 r.

Kolejne prace przy obiekcie przeprowadzono w 1932 r. kiedy naprawiono dach i wykonano prace przy otworach okiennych kaplicy.

Po przejęciu nieruchomości przez Gminę Lublin w 1968 r. przeprowadzono generalny remont obiektu, a także dokonano konserwacji ołtarza (obecnie nieistniejącego).

Stan techniczny obiektu stale się pogarszał m.in. z racji okazjonalnego użytkowania. Od lat 80. XX w. kaplica ulegała stopniowej destrukcji. Z inicjatywy mecenasa Jerzego Kiełbowicza - prezesa Regionalnego Stowarzyszenia Zwolenników Kremacji w Lublinie, w 2007 r. podjęto działania mające na celu wyremontowanie zaniedbanego obiektu. Na podstawie zawartego porozumienia z władzami miasta w pierwszym etapie wykonano ekspertyzę z oceną stanu konstrukcyjnego, która posłużyła do opracowania projektu budowlanego remontu kaplicy. Autorami opracowania byli mgr inż. arch. Stanisław Pilut (branża architektoniczna), mgr inż. Teresa Tatar (branża konstrukcyjna), i inż. Barbara Zalewska (branża elektryczna).

Na etapie przygotowania do realizacji inwestycji przeprowadzono badania wnętrza na występowanie dekoracji malarskiej, dzięki którym odkryto dekorację malarską absydy oraz kolorystykę warstw malarskich ścian i detalu sztukatorskiego.

Zapewne z 1929 r. pochodzi odsłonięta w trakcie badań konserwatorskich dekoracja malarska prezbiterium. Zastosowane motywy dekoracyjne nawiązują do ornamentów młodopolskich chętnie stosowanych w okresie międzywojennym.

Prace objęły kompleksowy remont budowlany wraz z uzupełnieniem konstrukcji więźby dachowej i deskowania oraz wymianą zniszczonego blaszanego pokrycia (na nowe z blachy cynkowo-tytanowej).

W dalszej kolejności wymieniono tynki zewnętrzne oraz odnowiono elewacje, dokonano reperacji schodów i konserwacji stolarki drzwiowej. Ponadto wykonano właściwe odprowadzenie wód opadowych i wprowadzono nową nawierzchnię z cegły klinkierowej na głównej alejce prowadzącej do kaplicy.

Po wykonaniu niezbędnego zakresu reperacji ścian i stropu przystąpiono do prac konserwatorskich. Obejmowały one oczyszczenie z wtórnych nawarstwień polichromii absydy, sztukaterii oraz oryginalnych wypraw tynkowych.

Wszystkie prace konserwatorskie były realizowane pod kierunkiem mgr Rolanda Roga dyplomowanego konserwatora dzieł sztuki.

Dopełnieniem całości była nowa aranżacja i wyposażenie kaplicy według projektu artysty plastyka Haliny Kuśnierz.

Wykonano stół ołtarzowy, elementy do obrządku pogrzebowego, siedziska, oprawy punktów świetlnych oraz wstawiono prospekt organowy.

Wykonane prace remontowo-konserwatorskie prowadzone były z dużą starannością i wysoką jakością.

4. Bank Spółdzielczy w Kazimierzu Dolnym, za konserwację i restaurację fasady kamienicy „Pod św. Krzysztofem” w Kazimierzu Dolnym.

Na przełomie XVI i XVII wieku – Kazimierz Dolny wkroczył w złoty okres rozwoju ekonomicznego i artystycznego. Twórcami rozkwitu miasta były wybitne rodziny mieszczańskie – w tym m.in. Przybyłowie, Górscy i Celejowie. Kazimierz stał się wówczas dużym ośrodkiem zagranicznego handlu zbożem. Z ocalałych fragmentów renesansowej zabudowy miasta – potwierdzającej wysoki poziom kultury mieszczańskiej – do dziś zachowało się jedynie pięć kamienic. Noszą one charakter rodzimego renesansu.

Dwie z nich wzniesione ok. 1615 roku przez braci Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów znajdują się przy Rynku. Ich najbardziej uderzającą i oryginalną cechę stanowi nieproporcjonalna wysokość attyk oraz zapełniająca fasady, płaszczyznowa dekoracja rzeźbiarska. Tworzą ją m.in. ludzkie i zwierzęce przedstawienia, motywy mitologiczne, ornamenty roślinne i linearne, wzbogacone o napisy i sentencje filozoficzno-moralne. Prof. Adam Miłobędzki wskazał, że „jest ona gruba i barbaryzująca formy sztuki wielkiej, ale pełna fantazji, a zarazem szczera i konkretna w wykładzie treści, które kazimierscy patrycjusze pragnęli przekazać światu” Dekoracja kamienicy została wykonana w narzucie wapienno-piaskowym, zaś hermy będące jednocześnie węgarami okien I piętra i tympanony nad nimi – z wapienia kazimierskiego.

Kamienica „Pod św. Krzysztofem” przetrwała do dziś bez większych przekształceń i uszkodzeń, pełniąc m.in. w II ćwierci XVIII w. funkcje ratusza miejskiego. W 1794 roku decyzją Magistratu zamurowano podcienia, co dokumentują liczne przekazy ikonograficzne.

W 1920 roku przeprowadzono prace konserwatorskie kamienicy, likwidując przy okazji mur wypełniający arkady. Kolejne znaczące remonty wykonano w latach 1936-1938 oraz w okresie powojennym przy udziale i merytorycznym nadzorze architekta - Karola Sicińskiego oraz artysty-rzeźbiarza Jana Ślusarczyka – co zadokumentowano na tablicy umieszczonej w polu architrawu brandmuru.

Ostatnią konserwację pod kierunkiem art. plastyka K. Trzeciaka, przeprowadzono w latach 1982-1987. Wykonano wówczas wzmocnienie konstrukcji attyki. Wobec znacznego stopnia zniszczenia sterczyn, wykonano ich drewniane modele, które posłużyły w dalszej kolejności do rekonstrukcji zniszczonych fragmentów. Na grzebieniu attyki umieszczono odkute na nowo dwie pary delfinów , uzupełniono także większe ubytki w kamiennych dekoracjach wokół okien I kondygnacji i gzymsy architrawów nadokiennych.

Stale pogarszający się stan dekoracji rzeźbiarskiej i konstrukcji attyki, był powodem wykonania w 2002 roku doraźnych zabezpieczeń grzebienia attyki oraz zadaszenia osłaniającego poniżej . Daleko posunięte zniszczenia występowały zarówno w konstrukcji nośnej attyki, nad gzymsami filarów podcieni, w partii gzymsu kordonowego i gzymsu attyki. Szczególnie zniszczony był ornament okuciowy nad filarem narożnym oraz sterczyny attyki. Niebezpieczny był także rodzaj i zakres zniszczeń kamieniarki w pozostałej części elewacji, posiadającej pryzmatyczne spękania, które pogłębiając się prowadziły do powstawania jednorazowych, dużych ubytków. Wypłukanie mleka wapiennego i warstwy hydrofobizacji doprowadziło do osadzania się w chropowatej fakturze tynku – kurzu, smółek i innego rodzaju nawarstwień .

W I etapie prac remontowych wykonano wzmocnienia konstrukcyjne, mające na celu podniesienie stabilizacji budynku, w tym szczególnie ściany frontowej. W ramach tych prac konserwacji i uzupełnieniu poddano stalowy ruszt wsporczy attyki zamontowany w latach 80. XX w., wzmocniono sklepienie nad podcieniami oraz ściany nośne budynku. W ramach tego etapu robót wykonano także dokładną inwentaryzację pomiarową wszystkich elementów składowych attyki, zdemontowano je montując ponownie ich oryginalne i dobrze zachowane fragmenty oraz zrekonstruowano i uzupełniono części zniszczone.

Drugim etapem prac objęto konserwację wystroju rzeźbiarskiego elewacji, co sprowadzało się m.in. do: wzmocnienia miejsc osłabionych, usunięcia mchów i porostów, oczyszczenia metodą „la gommage” , wypełnienia szczelin i pęknięć masami iniekcyjnymi, wykonania rekonstrukcji i uzupełnień zniszczonych fragmentów, scalenia kolorystycznego elewacji. Dodatkowo usunięto wtórne tynki w podcieniach odsłaniając profile żeber, dostosowano ich kolorystykę do odnalezionego oryginału oraz dokonano konserwacji stolarki okiennej i drzwiowej . Wymieniono także pokrycie dachu na przybudówce.

Prace prowadzone były przez firmę Renova, pod kierunkiem Konrada Grabowskiego i pod nadzorem konserwatora dzieł sztuki Moniki Konkolewskiej. Przy procesie remontu zabytku wyróżnili się także : wiceprezes Banku Spółdzielczego Cezary Wojtanowicz, autor części konstrukcyjnej projektu Andrzej Kodłubaj oraz Zofia Uhle – inspektor nadzoru inwestorskiego.

Realizacja ta została także nagrodzona w ogólnopolskim konkursie organizowanym przez Generalnego Konserwatora Zabytków w Warszawie – „Zabytek zadbany”, podczas uroczystości obchodów Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków w klasztorze oo Bernardynów w Leżajsku - w dniu 18 kwietnia 2009 roku.

LAUR KONSERWATORSKI 2010

W dniu 8 czerwca 2010 roku zostały wręczone nagrody w ramach jedenastej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Celem konkursu jest:

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególnądbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

Dotychczas „Laury Konserwatorskie” przyznano 34 realizacjom konserwatorskim, w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W edycji konkursu 2010, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

1/Metropolitalnemu Seminarium Duchownemu w Lublinie, za konserwację wnętrza i wyposażenia kościoła seminaryjnego

Kościół p.w. Przemienienia Pańskiego należy do zespołu obecnego Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Lublinie. Fundacja seminarium jest wcześniejsza niż sama świątynia. W 1627 roku Sierakowscy przekazali swoje włości wraz z dworem benedyktynom. W roku 1700 kolejnymi właścicielami zabudowań stali się księża misjonarze św. Wincentego a Paulo. W dworze erygowano seminarium. Pozostałe budynki wznoszono systematycznie. Kościół wybudowano w latach 1719-1730. Konsekracja świątyni odbyła się w roku 1739 . Świątynia powstała na zasadzie połączenia krzyżowo-kopułowego korpusu z wydłużonym prezbiterium i przetrwała w niezmienionej formie do chwili obecnej, jedynie wschodnią elewację przesłonięto w 1890 r. neogotycką kaplicą. Kościół wzniesiono prawdopodobnie według planów ks. Mikołaja Augustynowicza, superiora misjonarzy lubelskich, choć atrybucja architekta nie jest do końca przesądzona. Przypuszczalnie mógł być to zespół Spazzia i Meyer, gdyż dla projektów ich autorstwa wykonywali wystroje rzeźbiarskie Jan Eliasz i Henryk Hoffmanowie. Ich autorstwu przypisane zostało powstałe w latach 1735-1736 główne wyposażenie kościoła misjonarzy w Lublinie. Snycerze ci byli na stałe związani z artystycznym dworem Elżbiety Sieniawskiej i Adama Czartoryskiego w Puławach, jednak kontraktowali również zamówienia na zewnątrz, posiłkując się współpracownikami. Ołtarze misjonarskie warsztatu Hoffmanów to dużej kubatury obiekty: ołtarz główny, dwa ołtarze w ramionach krzyża oraz mniejszy rozmiarami ołtarz boczny w obejściu krzyża. Wszystkie ołtarze nawiązują wyraźnie do innych prac hoffmanowskich. Całości wyposażenia dopełniały obrazy ołtarzowe autorstwa Szymona Czechowicza. Całość miała – zgodnie z wolą fundatora – wojewody lubelskiego Jana Tarły – zaskakiwać bogactwem dekoracji i poziomem wykonania. Wyposażenie hoffmanowskie dopełniły wykonane już w charakterze rokokowym - pod wpływem sztuki Sebastiana Zeisla - ołtarz z obrazem założyciela zgromadzenia misjonarzy św. Wincentego a Paulo i ambona oraz stalle. Ten zespół obiektów wyposażenia w końcu XIX wieku poddany został gruntownej renowacji, wymieniono różne elementy stolarki nastaw, zachowując dekorację ornamentalną i uzupełnioną dekorację figuralną. Wówczas zmieniono również kolorystykę ołtarzy i rzeźb, malując je na biało. W roku 1889 wstawiono neobarokowy prospekt organowy w miejsce dawnego klawikordu. W roku 1897 r. powstały dodatkowe obrazy w ołtarzu głównym autorstwa Józefa Buchbindera. Zmiany wprowadzono również w początkach lat 50. XX wieku. Najważniejszą było przerobienie tabernakulum w ołtarzu głównym , pierwotnie zwieńczone było personifikacją rzeźbiarską przedstawiającą putto powalające występek. W tym okresie prawdopodobnie wykonano malowanie ołtarzy. W latach 1971-73 przebudowane zostały organy- wystrój licowy prospektu podniesiono i wmontowano w nowy garnitur piszczałek.

Tak zastane wyposażenie kościoła poddane zostało kompleksowym pracom konserwatorskim. Inicjatorem działań był ks. Jarosław Orkiszewski, który w roku 1998 został dyrektorem administracyjnym MSD. Prace poprzedzono badaniami sondażowymi warstw malarskich i opracowaniem programu. Badania wykazały jednorodność kolorystyki elementów wyposażenia w tonacjach fioletu i różu. Wykonano pełny zakres prac obejmujący:

- demontaż i oczyszczenia elementów, dezynfekcję i impregnację zniszczonych detali,

- usunięcie wtórnych nawarstwień i przemalowań , sklejenie rozszczelnień drewna,

- oczyszczenie nawarstwień ze złoceń, uzupełnienie ubytków snycerki, uzupełnienie złoceń i

oryginalnej kolorystyki.

Systematycznie od roku 2000 poddano pracom konserwatorsko-restauratorskim wyposażenie wnętrza kościelnego:

- tabernakulum ołtarza głównego- 2000,

- ołtarz boczny św. Wincentego a Paulo – 2000-2002,

- ambona- 2000-2002,

- ołtarz boczny Ukrzyżowania – 2003,

- stalle – 2004-2005,

- ołtarz boczny św. Barbary - 2005-2006,

- ołtarz boczny Niepokalanego Poczęcia NMP- 2006-2007,

- ołtarz główny – 2007-2009,

- prospekt organowy – 2008-2009, w przypadku którego dokonano nowej aranżacji poprzez zasłonięcie skrzydłami bocznymi wtórnie dodanych piszczałek i osłonięcie drewnianą okładziną metalowych podpór balustrady.

Prace realizował zespół pod kierunkiem konserwatora dzieł sztuki Rolanda Roga, a w przypadku prospektu organowego Sławomira Jakubowskiego.

2/ Parafii katedralnej Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła w Zamościu, z konserwację wnętrza kaplicy Ordynackiej w Katedrze Zamojskiej

Kaplica Ordynacka (Zamoyskich) usytuowana jest od strony południowej prezbiterium Katedry. Wyodrębniona architektonicznie, stanowi mauzoleum grobowe Jana Zamoyskiego oraz monument sławy wielkiego Hetmana. Kaplica dawniej zwana Fundatorską i Pańską, konsekrowana została w 1637 roku p.w. Przemienienia Pańskiego. Wezwanie zostało nadane kaplicy zapewne dla uczczenia pierwszego zwycięstwa wojennego – zdobycia Wieliża - 6 VIII 1580r. - które otwarło Janowi Zamoyskiemu drogę do godności hetmańskich.

Wyposażenie ruchome i wystrój kaplicy pochodzi z okresu XVII-XIXwieku. Najcenniejszym elementem wystroju są wczesnobarokowe sztukaterie podkreślające szczególny charakter kaplicy i tworzące piękną oprawę plastyczną .

Wykonane zostały przez znanego i cenionego włoskiego sztukatora Jana Baptystę Falconiego z fundacji Tomasza Zamoyskiego w latach około 1634 – 1635. Dekoracja wypełnia sklepienie klasztorne o łuku półeliptycznym z parami lunet w narożach. W centralnej części sklepienia umieszczone są kartusze połączone festonami owoców, wstęgami i motywami główek aniołków. Podniebienie czterech par narożnych lunet zdobią motywy elementów uzbrojenia, sztandarów, proporców, zwanych panopliami. W polach lunetowych na tle muszli występują geniusze z pochodniami. Stiuki były niegdyś złocone, a kartusze wypełniały sceny Stworzenia świata, Potopu, Sądu Ostatecznego a także herby, symbole i sentencje – o czym wspominają materiały archiwalne.

Ze sklepieniem kaplicy kontrastuje marmurowa czarna płyta nagrobna Jana Zamoyskiego wykonana według wskazań zawartych w testamencie Hetmana z 1600 roku. Projekt graficzny płyty mógł opracować znany holenderski rzeźbiarz Willem van den Blocke, a realizacja nastąpiła pomiędzy 1606 a 1619 rokiem. Pośrodku płyty widnieje tarcza z herbami (Jelita, Suchekomnaty, Herburt, Bończa), pod tarczą umieszczone zostały insygnia władzy hetmańskiej i kanclerskiej (buława hetmańska i pieczęć koronna tzw. wielka z wyrytymi herbami ziem w otoku wokół Orła. Obramienie płyty składa się z 6 podłużnych tafli wypełnionych panopliami wykonanymi w brązie.W latach 1867-1871 ordynat Tomasz Stanisław Zamoyski przeprowadził gruntowną restaurację kaplicy rodowej, pod kierunkiem architekta Bolesława Pawła Podczaszyńskiego z Warszawy. Oprócz konserwacji stiuków Falconiego wykonano nowy ołtarz, utrzymany w charakterze neobarokowym z obrazami Rafała Hadziewicza, dwa portrety Jana i Tomasza Zamoyskich pędzla Wojciecha Gersona w bogatych ramach z herbem Jelita z 1869 r., drewniane stalle kolatorskie oraz okazałą pseudorenesansową kratę z żelaza i brązu wykonaną w 1871 r. według projektu arch. Jana Heuricha Starszego. Po śmierci ordynata Tomasza Stanisława, jego syn ordynat Maurycy Zamoyski ustawił w kaplicy w 1891 roku nagrobek z białego karraryjskiego marmuru, dłuta Antonio Argentiego z Mediolanu.

Podstawowym celem kompleksowej konserwacji i restauracji wyposażenia ruchomego i wystroju Kaplicy Ordynackiej było wykonanie pełnej konserwacji techniczno-estetycznej w celu przywrócenia pierwotnych walorów zabytkowych i estetycznych.

Stan techniczny sztukaterii wymagał pilnej interwencji konserwatorskiej. Spękania konstrukcyjne i spękania skurczowe masy sztukatorskiej spowodowały utratę stabilności, pojawiły się liczne ubytki i uszkodzenia formy. W wyniku nieudolnych prac renowacyjnych pierwotna forma sztukaterii została zniekształcona. W założeniach programu prac konserwatorskich i restauratorskich przyjęto usunięcie przemalowań i wadliwych uzupełnień , sklejenie spękań konstrukcyjnych, wzmocnienie, uzupełnienie ubytków formy i scalenie kolorystyczne warstwy malarskiej.

W 2008 roku przeprowadzono pierwszy etap kompleksowej konserwacji i restauracji wyposażenia ruchomego i wystroju. Wykonano konserwację sztukaterii i ścian, konserwację kamiennego łuku nad kratą wejściową, konserwację portretów Jana i Tomasza Zamoyskich, obrazów ołtarzowych oraz prace w zakresie konserwacji technicznej szafy ołtarzowej.

Podczas konserwacji sztukaterii i ścian kaplicy dokonano odkryć, które wpłynęły na zmianę pierwotnych założeń programu konserwatorskiego. W wyniku usunięcia przemalowań i wtórnych nawarstwień na sztukateriach odsłonięto ślady złoceń wykonanych w technice na tzw. pulment. Ich odkrycie było powodem rozszerzenia prac badawczych nad historią konserwacji kaplicy oraz technologią i techniką wykonania. Przeprowadzono badania laboratoryjne odnalezionych śladów złoceń, kwerendę materiałów źródłowych ( spisy inwentarzowe parafii, prace badawcze na temat konserwacji kaplicy, materiały ikonograficzne katedry ) oraz analizę porównawczą z innymi znanymi dziełami Falconiego. W oparciu o zgromadzony materiał badawczy potwierdzono, że sztukaterie w Kaplicy Zamoyskich były pierwotnie częściowo złocone.

Kolejnym odkryciem dokonanym w trakcie I etapu było odnalezienie dekoracji sztukatorsko-malarskiej ścian wykonanej w ramach konserwacji kaplicy w latach 1867-1871. Płaszczyzny ścian dzieliły przestrzenne pilastry wykonane w technice narzutu. Pilastry oraz geometryczne podziały malarskie tworzyły płyciny, wypełnione malarską imitacją marmurów. Marmoryzacja wykonana w technice olejnej na gipsowej sztablaturze. Wspomniana dekoracja została usunięta prawdopodobnie w latach 50. XX wieku, podczas kolejnej renowacji kaplicy. Fragmenty zachowanej dekoracji odsłonięto podczas demontażu ołtarza. Odnalezienie opisanych dekoracji potwierdziły archiwalne zdjęcia kaplicy ilustrujące stan przed usunięciem XIX-wiecznych dekoracji wykonanych przez B. Podczaszyńskiego .

Komisja konserwatorska zdecydowała o rekonstrukcji: złoceń na sztukateriach, dekoracji sztukatorsko-malarskiej ścian oraz marmoryzacji w technice olejnej - w oparciu o zachowane oryginalne fragmenty. Wykonano ponadto konserwację estetyczną szafy ołtarzowej, XIX-wiecznej boazerii i kraty wejściowej której przywrócono pierwotną kolorystykę – ciemnej zieleni wraz ze złoceniami .

Prace konserwatorskie i restauratorskie przy wyposażeniu i wystroju Kaplicy Ordynackiej zrealizowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego, Miasta Zamość, Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz środków własnych Parafii Katedralnej.

Wykonawcą prac był zespół konserwatorów dzieł sztuki pod kierunkiem Macieja Filipa, Stanisława Filipa oraz Anety Filip. Prace zrealizowano przy dużej cierpliwości księdza prałata Czesława Grzyba oraz niezwykłym zaangażowaniu księdza Marka Dobosza wikariusza parafii i konserwatora diecezjalnego.

3/ Miastu Zamość za remont i konserwację Bramy Szczebrzeskiej z wartownią. Pozytywna ocena powyższych wniosków wiąże się z wysoką oceną wykonanych prac, a także dopełnieniem wszystkich warunków określonych regulaminem

Zabytkowy budynek Bramy Szczebrzeskiej z fragmentami galerii strzelniczej po obu jej stronach i budynkiem Wartowni usytuowany jest w południowo-zachodniej części obwodu murów obronnych miasta, w kurtynie między Bastionami II i III .

Forma oraz układ przestrzenny i funkcjonalny Bramy to efekt przekształceń jakie dokonały się od czasu jej powstania. Przypada on na lata 1596-1603. W 1603 roku prace prowadzono pod kierunkiem Błażeja Gocmana. Hipotetycznie przyjmuje się , że w I fazie Brama była jednoosiowa. W II połowie XVII wieku przebudowano ją na obiekt trójosiowy. W latach 1770-1771 przedstawiano Bramę z rokokową attyką, z kamiennymi wazonami i rzeźbami św. Floriana ustawionego na zwieńczeniu elewacji północnej (od strony miasta) oraz św. Michała Archanioła (wieńczącego elewację południową od strony wjazdu z traktu szczebrzeszyńskiego). Autorami rzeźb byli Jan i Jakub Malcherowie .

Obecny wygląd Bramy Szczebrzeskiej to przede wszystkim efekt prac przeprowadzonych w latach ok. 1821-1825 w ramach modernizacji Twierdzy Zamojskiej prowadzonej według projektu generała Jana Chrzciciela Mallet-Malletskiego.

Dokonano wówczas zmian w wystroju architektonicznym i kompozycji elewacji nadając jej klasycystyczny charakter. Zlikwidowano attyki, wprowadzono wystrój z prostych w formie elementów kamiennych osadzonych w ceglanym licu ścian. Zmieniony został układ i kształt otworów okiennych. W środkowej osi bramy ulokowano przejazd z miasta na trakt szczebrzeski, stworzono połączenie między przejazdem a kazamatami oraz ciągiem kazamat w galerii strzelniczej, komunikując w ten sposób bastiony 2 i 3.

Wartownia usytuowana jest po południowej stronie Bramy Szczebrzeskiej i linii dawnych murów obronnych, na dawnym przedpolu, między Bastionem II i III. Powstała w latach 1821-1825 w czasie modernizacji twierdzy zamojskiej. Wartownia ze swoimi 15 otworami strzelniczymi zajmowała na rawelinie kluczowe miejsce, chroniąc wylot traktu szczebrzeskiego

Budynek wartowni to niewielka jednorodna bryła. Elewacje opracowane zostały w wątku ceglanym i kamiennym, wewnątrz pierwotnie istniały dwa pomieszczenia: duża sala ze strzelnicami, której broniony był rawelin i wjazd do miasta oraz otwarte podcienie od strony północnej.

Na podstawie wyników badań archeologicznych i architektonicznych przeprowadzonych w 2004 roku zdefiniowano uwarunkowania konserwatorskie oraz program użytkowy obiektów, który pozwolił przywrócić dawny układ przestrzenny oraz wyeksponować elementy zabytkowe.

Remont i adaptacja Bramy Szczebrzeskiej, Wartowni oraz zagospodarowanie terenów pozostających w ich bezpośrednim otoczeniu polegała na: konserwacji elementów zabytkowych, modernizacji i adaptacji na cele użyteczności publicznej, rekonstrukcji fragmentów murów obronnych z galerią strzelniczą i wałem ziemnym, wprowadzeniu nowej kubatury schowanej pod wałem ziemnym; w jej ramach zorganizowano pomieszczenia z funkcją uzupełniającą program pomieszczeń zabytkowych.

W końcowym efekcie prowadzonych prac przywrócono historyczne poziomy użytkowe z odsłonięciem pierwotnych dolnych partii elewacji, zachowano bryłę Bramy uzupełniając ją o elementy rekonstruowanych kurtyn, galerii strzelniczych i wałów ziemnych oraz przywrócono i uczytelniono historyczny układ pomieszczeń.

Do czasu podjęcia prac nad kolejnym etapem rewaloryzacji zespołu fortecznego przy Bramie Szczebrzeskiej (t.j. ukształtowania fos i rawelinu), wylot traktu z Bramy został zakończony „skróconą formą” mostu zwodzonego w postaci drewnianego tarasu i zejścia na istniejący parking.

W trakcie remontu Wartowni zlikwidowano wtórne podziały wewnętrzne i przywrócono historyczny układ przestrzenny wraz z rekonstrukcją takich elementów jak m.in. nasyp ziemny na dachu i sklepienie nad podcieniem. W budynku przewidziano funkcję sali ekspozycyjnej, punktu obsługi i informacji turystycznej (wraz z zapleczem sanitarno-socjalnym). Najbliższe otoczenie wartowni w obrysie historycznego placu na rawelinie (broniącego wjazdu dawnym traktem szczebrzeskim do miasta) zostało oczyszczone z zieleni i ukształtowane poprzez odtworzenie historycznego poziomu użytkowego (ok. 40 cm poniżej) oraz utwardzenie. Plac będzie obsługiwał komunikacyjnie budynek wartowni z ulokowaną w nim funkcją (w kolejnym etapie w posadzce placu wydobyty zostanie obrys dawnego traktu zakończony platformą widokową ulokowaną w miejscu dawnego oparcia mostu wprowadzającego ruch z rawelinu do miasta przez Bramę . Oskarpowanie terenu od sporny północnej zostanie skorygowane w nawiązaniu do dawnej fosy).

W ramach remontu obiektów przeprowadzono prace konserwatorskie i restauracyjne przy kamiennych elementach oraz wątku ceglanym elewacji. Największym wyzwaniem było odsłonięcie spod warstwy tynku i silnie spojonej z podłożem warstwy szlichty cementowej okładzin kamiennych wykonanych z wapienia oraz wątku ceglanego.

Podstawowym celem konserwacji i restauracji było wydobycie szczególnych walorów estetycznych pierwotnego wystroju. W związku z tym interwencja konserwatorska polegała na wzmocnieniu osłabionych i zdegradowanych partii materiału kamiennego z jednoczesnym ograniczeniem rekonstrukcji jedynie w koniecznym i niezbędnym zakresie. Dla zachowania czytelności przekazu historycznego w warstwach płytkich wypłukań nie ingerowano uzupełnieniami w masie – co umożliwiło przywrócenie historycznego wyglądu elewacji (pierwotnie wątek ceglany pokryty był razem z fugą warstwą czerwieni żelazowej).

Wykonawcą prac konserwatorskich i restauracyjnych był zespół pod kierunkiem konserwatora dzieł sztuki pani Katarzyny Bromirskiej, pana Mirona Kellera. Wykonawcą prac remontowych była firma Arcus.

Prace remontowo-konserwatorskie w ramach projektu „Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołów fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu”. Remont konserwatorski Zespołu Fortecznego: Bastion VII, Kazamata – Bastionu I, Nowa Brama Lubelska, Stara Brama Lubelska z Kojcem, Brama Szczebrzeska z Wartownią wraz z montażem wizyjnego systemu monitoringu zabezpieczającego zabytkowe obiekty obronne” współfinansowane były ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz budżetu państwa w ramach programu Operacyjnego: Promesa Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Całość prac objętych tym projektem uzyskała w 2010 roku nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Zabytek Zadbany”.

4/ Parafii rzymskokatolickiej p.w. Trójcy Świętej i MB Częstochowskiej w Stróży, za konserwację elewacji i restaurację bryły kaplicy pod wezw. Trójcy Świętej

Kaplicę w roku 1766 ufundowała Teresa Aniela z Michowskich Zamoyska, poświęcając ją Opatrzności Bożej - wobec choroby syna ordynata Klemensa Zamoyskiego. Wezwanie świątyni symbolicznie wiąże się z rozplanowaniem na rzucie trójkąta równobocznego. Formę architektoniczną nadał jej najprawdopodobniej austriacki architekt Józef Horsch, nawiązując do rzymskich projektów F. Borrominiego i A. Pozza.

Intencję fundacyjną Teresy Anieli Zamoyskiej z czasem zapomniano, gdyż zastąpiło ją inne istotne wydarzenie, powiązane z wizytą króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który wracając ze spotkania z Katarzyną II w Kaniowie nad Dnieprem, zatrzymał się w dworze ordynackim w Stróży i uczestniczył w mszy świętej odprawionej w kaplicy w 1787 roku w dniu Bożego Ciała. Z wizytą króla i jego obecnością w kaplicy ma związek dekoracja malarska frontowej elewacji świątyni. Wniosek ten nasuwa się po odnalezieniu – w trakcie kwerendy archiwalnej związanej z przygotowywaniem przedprojektowej dokumentacji naukowo-historycznej - inwentaryzacji sporządzonej przez architekta ordynackiego B. Korybuta- Daszkiewicza w 1932 roku. Wg niej najwyższą płycinę szczytu wypełniał malarski symbol Oka Opatrzności, poniżej przedstawiono medalion z ukoronowaną Matką Boską z Dzieciątkiem ze skrzyżowanymi polskimi sztandarami wojennymi, panopliami i herbem rodowym Zamoyskich. Odpowiednikiem tej dekoracji jest dolny tympanon kruchty z analogicznie skrzyżowanymi dwiema parami sztandarów polskich i medalionem z wizerunkiem króla Stanisława Augusta.

Fundatorami malowideł byli: ówczesny ordynat Andrzej Zamoyski i jego żona Konstancja Czartoryska. Dekoracja malarska podkreśla patriotyczne zasługi rodu Zamoyskich, akcentując jednocześnie związek z ówczesnym stronnictwem monarchistycznym zgromadzonym wokół króla. W zamiarze kolatorów kaplicy, malowidła miały być pamiątką pobytu króla w Stróży.

Pierwsze prace remontowe przeprowadzono przy kaplicy na początku XX w., wykonując naprawę fundamentów, gzymsu głównego, więźby dachowej, „reperując” malowidła na fasadzie oraz wymieniając pokrycie dachu z zastosowaniem dachówki ceramicznej. W 1913 roku w wyniku zniszczeń wojennych, dachówkę zastąpiono blachą cynkową. Kolejny remont przeprowadzony w latach 50. XX w. wiązał się z koniecznością wymiany starej więźby dachowej. Wobec braku wystarczających środków, dla zabezpieczenia świątyni przed działaniem wód opadowych – zrealizowano „oszczędnościowo” zaprojektowany dach, nieodpowiedni dla wyjątkowej architektury kaplicy. W tym samym okresie do kaplicy dobudowano drewniany przedsionek na rzucie wydłużonego prostokąta, który potęgował niekorzystne zmiany. Dzięki nakazowi architekta nadzorującego prace, do robót naprawczych na elewacji nie użyto cementu – dzięki czemu do dziś ocalały oryginalne tynki.

Po zniszczeniach wojennych i powojennych dekoracja malarska kaplicy została zatarta i stała się nieczytelna, a w 1956 roku zastąpiono ją nową, częściowo tylko nawiązującą do dawnej treści. W 1980 roku zniszczoną dekorację zastąpiono nową, z powtórzeniem form z lat 50. XX w.

Na pilną konieczność podjęcia prac remontowych wskazywał stale pogarszający się stan zachowania elewacji w tym znaczne ubytki tynków i detali architektonicznych.

Przed wykonaniem projektu budowlanego remontu kaplicy, wykonano badania tynków i warstw malarskich lica ścian elewacji, które pozwoliły ustalić ich historyczną kolorystykę oraz pierwotną dekorację ścian bocznych gdzie ponad otworami okiennymi, znajdowały się iluzjonistycznie malowane okna, z wewnętrznymi podziałami „wyrytymi” w oryginalnym tynku. Badania uzupełniono wykonaniem dokumentacji naukowo-historycznej.

Podjęte w 2009 roku - w oparciu o projekt budowlany i program prac konserwatorskich - prace remontowo-konserwatorskie sprowadziły się m.in. do: wykonania izolacji poziomej i pionowej, opaski odwadniającej, konserwacji ślusarki okiennej, naprawy tynków i detali architektonicznych oraz przywrócenia historycznej kolorystyki, łącznie z odtworzeniem na elewacji frontowej polichromii ściennych wg pierwotnego układu odwzorowanego wg stanu z II połowy XVIII wieku. Prace te poprzedzono wykonaniem roboczej wersji na płótnie, zaakceptowanej przez służby konserwatorskie.

Jednym z najważniejszych punktów remontu było także przywrócenie pierwotnej formy dachu z okresu baroku - na podstawie przekazów ikonograficznych.

Autorką badań jest Ewa Lorentz, projektu budowlanego Bogdan Łasocha. Polichromie na podstawie ikonografii zaprojektował Paweł Boruch. Wykonawca całości prac była firma „Arcus”. Prace wykonano przy znaczącym zaangażowaniu księdza kanonika Grzegorza Stąsieka i wójta gminy Kraśnik Pana Mirosława Chapskiego.

Wykonane prace związane z konserwacją elewacji i restauracją bryły kaplicy, przyczyniły się do uratowania zabytku posiadającego duże wartości historyczne, artystyczne i architektoniczne, odgrywającego dodatkowo ważną rolę w świadomości społecznej i krajobrazie kulturowym gminy Kraśnik. W II etapie - konserwacji ma być poddane wnętrze kaplicy.

LAUR KONSERWATORSKI 2011

W dniu 13 maja 2011 roku wręczone zostały nagrody w ramach dwunastej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Celem konkursu jest :

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

Dotychczas „Laury Konserwatorskie” przyznano 38 realizacjom konserwatorskim, w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W edycji konkursu 2011, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

Laur Konserwatorski 2011 otrzymali:

 

1. Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska - za kompleksowy remont i konserwację cerkwi p.w. Zaśnięcia matki Bożej w Szczebrzeszynie

Cerkiew unicka pod wezw. Zaśnięcia. NMP w Szczebrzeszynie usytuowana na wyniesieniu, w południowo-zachodniej części miasteczka, wzniesiona została w I połowie XVI wieku. Jest orientowana, założona na planie prostokąta, z niższym i węższym prezbiterium o prostym zamknięciu. Przeprowadzone w latach 80. XX wieku badania architektoniczne i archeologiczne pozwoliły ustalić, że świątynia pierwotnie posiadała prezbiterium zakończone absydą, boczne absydiole oraz wieżę usytuowaną na osi od strony zachodniej (rozebraną w XIX wieku).

W wyniku wielu przekształceń i rozbudowy: w początkach XVII wieku, w II poł. XVIII w. i XIX wieku cerkiew otrzymała formę stylistycznie niejednorodną; fasada zachodnia została przebudowana w charakterze neogotyckim w latach 1829-1836, od strony wschodniej szczyt nawy utrzymano w charakterze neorenesansowym.

W latach 1952-1953 obiekt zniszczony działaniami wojennymi, został zabezpieczony, położono gont, podmurowano ściany. Prace remontowe w świątyni, powiązane z pracami badawczymi - prowadzone były w latach 70. i 90. XX w. – pod kątem przeznaczenia na cele muzealne i salę koncertową.

W 2006 roku Starosta Zamojski przekazał cerkiew na rzecz Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej w Lublinie. Nieużytkowana od wielu lat cerkiew znajdowała się w złym stanie zachowania. Przeprowadzone w latach 2007 – 2009 w prace konserwatorskie sfinansowano ze środków własnych Inwestora, unijnych i Norweskiego Mechanizmu Finansowego.

Wykonany w oparciu o projekt budowlany i program prac konserwatorskich zakres prac objął m.in.: wykonanie izolacji termicznej stropu i sklepienia, ułożenie kamiennej posadzki, naprawę i wzmocnienie konstrukcji murowych, wykonanie przepony poziomej, izolacji pionowej ścian fundamentowych, położenie tynków renowacyjnych, czyszczenie elementów kamiennych, wymianę stolarki okiennej. Ponadto wykonano ogrodzenie wokół cerkwi składające się z muru obwodowego ze słupami oblicowanymi piaskowcem i kutych przęseł.

Pracami konserwatorskimi objęto także wnętrze świątyni, które zdobi dekoracja malarska wypełniająca wschodnią, północną i południową ścianę nawy – odkryta w trakcie badań w latach 80. XX wieku. Szczegółowe badania odkrywkowe nawarstwień ściennych i badania chemiczne tynków wykonane w latach 1992-1993 na powierzchniach ścian nawy, określiły chronologiczne rozwarstwienie, a ich wyniki były podstawą do przygotowania programu prac konserwatorskich.

W latach 1997-1999 przeprowadzono prace konserwatorskie wnętrza nawy, zdjęto wtórne nawarstwienia XIX-wiecznych tynków - odsłaniając i eksponując zachowane XVI-wieczne tynki i gniazda oporu sklepień.

Za najcenniejsze pod względem artystycznym uznano malowidła z 4 ćw. XVII wieku znajdujące się pod nawarstwieniami wierzchnimi na ścianach północnej, południowej i wschodniej. W założeniach programu konserwatorskiego prac przyjęto, że malowidła na ścianach północnej i południowej zostaną w całości odsłonięte i wyeksponowane. Natomiast na ścianie wschodniej XIX-wieczne przedstawienie Boga Ojca zostanie poddane konserwacji i wyeksponowane, a fragmenty dekoracji XVII-wiecznej zostaną odsłonięte w partiach nie kolidujących z pozostawionym malowidłem Boga Ojca. Wykonane w latach 90. XX w. transfery przedstawień Boże Narodzenie i Chrzest Chrystusa zostały poddane konserwacji i osadzone w miejscach pierwotnej lokalizacji na ścianie wschodniej.

W celu odsłonięcia i konserwacji malowideł na ścianie północnej i południowej XIX-wieczne malowidła ze scenami „Przemienienie Pańskie” i „Zwiastowanie NMP” zostały zdjęte, przeniesione na nowe podłoże i eksponowane na ścianie zachodniej.

W wyniku prac konserwatorskich odsłonięto na ścianach bocznych przedstawienia z Apokalipsy św. Jana - Sąd Ostateczny z postacią Chrystusa stojącego na kuli ziemskiej w otoczeniu orędujących za ludzkością Maryją i św. Janem Chrzcicielem, fragmenty panoramy miasta, postacie trąbiących aniołów, orszaki wiernych i świętych, postacie diabłów. W glifach okiennych konserwacji poddano wydobyte spod tynku fragmenty dekoracji roślinnej z 4 ćw. XVII w. - z herbami Zamoyskich, Gnińskich , Szczebrzeszyna (Jelita, Korczak, Trach).

Realizacja kompleksowych prac konserwatorskich i robót budowlanych, pozwoliła przywrócić pierwotne wartości artystyczne najcenniejszym elementom zabytkowego wystroju, m.in. poprzez wyeksponowanie najstarszych przedstawień malarskich na terenie d. Zamojszczyzny (charakteryzujących się wysokim poziomem wykonania i bogatym programem treściowo-ideowym). Zabytkowe wnętrze cerkwi wzbogacono poprzez wstawienie zrekonstruowanego ikonostasu i żyrandoli.

Wykonawcą prac remontowych była firma: PPH-U Lubren Monika Wereski, Wojciech Wereski, kierownikiem budowy był – pan Jerzy Stadnik.

Prace konserwatorskie wykonywała Pracownia Konserwacji Zabytków FILIP F&F pod kierunkiem konserwatora dzieł sztuki pana Macieja Filipa. Pracownia ST ART. Sławomir Makal, Małgorzata Podgórska-Makal – wykonała rekonstrukcję ikonostasu. Całość prac koordynował Pan Grzegorz Szwed.

 

2. Rzymskokatolicka parafia pod wezw. Matki Bożej Różańcowej - za remont i konserwację kościoła parafialnego w Ortelu Królewskim

Obecny kościół parafialny pod wezw. Matki Bożej Różańcowej w Ortelu Królewskim został wzniesiony w 1706 r. przez cieślę Nazarona, staraniem Teodora Bieleckiego - jako cerkiew greckokatolicka. Poprzedzała ją budowla z lat 60. XVII w. stanowiąca znaczną część prezbiterium dzisiejszej świątyni. W latach 1885 – 1919 zabytek był użytkowany jako cerkiew prawosławna, a od 1922 r. jako rzymskokatolicki kościół parafialny.

Kościół pokryty gontem, zbudowano z bali sosnowych łączonych na zamek francuski, usztywnionych lisicami, z konstrukcją słupowo – ramową w wieży. Wyróżnikiem tego zabytku jest charakterystyczna bryła, składająca się z prostopadłościennej nawy, równego wysokością, lecz węższego od niej prezbiterium - przykrytego wspólnym wysokim, czterospadowym dachem, zakrystii na przedłużeniu prezbiterium, niewielkiego skarbca - nakrytych dachami pulpitowymi, dwukondygnacyjnej wieży od frontu – połączonej z górną kondygnacją szerokimi daszkami okapowymi. Jej wyższa kondygnacja zwieńczona została czterospadowym dachem, nad którym góruje cebulasta kopuła. Obejście wokół wieży nakryto szerokim, wspartym na słupach, dachem okapowym. Okna i drzwi kościoła otrzymały profilowane opaski.

W określonej przez cieślę Nazarona architektonicznej formie, po uzupełnieniu struktury budowlanej w 2 poł. XVIII w. o zakrystię północną, a po 1925 r. o zakrystię wschodnią - cerkiew przetrwała do naszych czasów bez zmian.

Zmiany wprowadzone przez Rosjan po 1875 r. objęły wyłącznie wystrój świątyni. Wielokrotne remonty prowadzono po utworzeniu w 1922 r. parafii rzymskokatolickiej. Wiązały się z malowaniem wnętrza, szalunków zewnętrznych, zabezpieczeniem dachu, stolarki okiennej i drzwiowej. W 1979 r. ścianę łuku tęczowego Bazyli Albiczuk przyozdobił aniołami.

Podjęte przez parafię prace restauratorskie rozpoczęto w 2004 r. od wykonania kompleksowych prac konserwatorskich przy XVIII w. ołtarzu głównym. Usunięto wtórne nawarstwienia odsłaniając jego pierwotną kolorystykę. Następnie poddano konserwacji ołtarze boczne. Podobnie jak przy ołtarzu głównym niezbędne było usunięcie wtórnych nawarstwień. Odsłonięto pierwotną kolorystykę, wykonaną techniką temperową. Zdecydowano o usunięciu współczesnych mens ołtarzowych i wprowadzeniu w ich miejsce nowych, spójnych stylistycznie z nastawami. Zmieniono także formę ołtarza posoborowego i ambonki. W 2007 r. wykonano prace konserwatorskie przy XVIII w. zwieńczeniu ołtarzowym z obrazem „Trójcy Świętej”, umieszczonym na stałe na balustradzie chóru muzycznego. W tym samym czasie rozpoczęto prace remontowe obejmujące wymianę podwalin i szalunków zewnętrznych kościoła. Usunięto zniszczony, betonowy chodnik otaczający kościół i w jego miejsce wprowadzono nowy, wykonany z bruku kamiennego.

W 2007 r. zdecydowano o wykonaniu badań odkrywkowych na ścianach nawy. Przeprowadził je konserwator dzieł sztuki Grzegorz Gołubiak. Odkrywki potwierdziły istnienie malowideł pochodzących z 1 poł. XVIII w., znajdujących się pod wieloma warstwami i współczesną dekoracją na ścianie łuku tęczowego. W związku z powyższym w 2008 r. podjęto prace restauratorsko- konserwatorskie przy stropie i odkrytych malowidłach ściennych w nawie kościoła. Ze ścian usunięto wtórne przemalowania, wykonano niezbędne prace techniczne, retusze malarskie w obrębie odsłoniętego malowidła na ścianie tęczowej i scalenie kolorystyczne powierzchni drewna z powierzchniami uzupełnień. Założono warstwę hydrofobową na całości powierzchni drewnianych. Odsłonięto oryginalne, duże, figuralne przedstawienie malarskie, wykonane w technice temperowej, nawiązujące do malarstwa ikonowego, w którym dominuje czarna linia tworząca kontur postaci, określająca wszystkie formy przedstawienia i nadająca im modelunek. Program ikonograficzny przedstawień w trzech tondach obejmuje: scenę „Ukrzyżowania” umieszczoną w części środkowej, flankowaną przedstawieniami „ Chrystusa Tronującego” i „Chrztu Chrystusa”

W 2009 roku kontynuowano prace przy stropie i ścianach prezbiterium kościoła, ścianach kruchty i dwóch zakrystii, odsłaniając w kruchcie kościoła w partiach otaczających drzwi malowidła przedstawieniowe.

W 2010 r. wykonano prace konserwatorsko–restauratorskie przy ścianach wieży kruchty i okapie dachu, w trakcie których usunięto z desek szalunku wtórne nawarstwienia oraz wykonano prace zabezpieczające przy deskach, balach i stolarce okiennej. We wnętrzu kościoła podjęto prace remontowe obejmujące podłogę w prezbiterium i w nawie, którą ze względu na bardzo zły stan wymieniono na nową.

Prowadzone w latach 2007 -2010 prace konserwatorskie i prace budowlane, (poprzedzone wcześniejszymi remontami i pracami konserwatorskimi), którymi kierowali Grzegorz Gołubiak i Krzysztof Popik, przyczyniły się do likwidacji zagrożeń, poszerzyły wiedzę na temat historii budowlanej obiektu, odsłoniły pierwotne figuralne malowidła ścienne, potwierdzając tym samym najwyższe walory architektoniczne ortelskiej świątyni.

 

3. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego - za kompleksowy remont i konserwację synagogi w Zamościu

Renesansowa Synagoga w Zamościu usytuowana u zbiegu ulic Zamenhoffa i Bazyliańskiej w północnej części Zespołu Starego Miasta - została wzniesiona na początku XVII wieku. Pierwotnie była budowlą jednoprzestrzenną, obejmującą jedynie salę modlitw, zwieńczoną grzebieniem attyki zakrywającym pogrążony dach. Zapewne w latach 30. XVII w. do głównego budynku - od strony północnej i południowej - dobudowano dwa aneksy dla kobiet, tzw. babińce.

W XVIII wieku synagogę znacznie przebudowano, co sprowadziło się do przekształceń elewacji, likwidacji attyki, budowy nowego przekrycia dachowego, dobudowy od strony zachodniej przedsionka połączonego z sąsiednią kamienicą zaadaptowaną na dom kahalny. Poważne zniszczenia przyniosła II wojna światowa. Południowy babiniec został rozebrany, północny uległ poważnym uszkodzeniom. W 1941 roku Niemcy urządzili w synagodze stajnię, potem stolarnię. W latach 1951-1954 mieścił się w niej magazyn „Centrogalu”, a w latach 1959-2005 - Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna. Przeprowadzono wówczas prace remontowe, sprowadzające się do: rekonstrukcji południowego babińca, obniżenia babińca od strony północnej, rekonstrukcji attyki. Odtworzono także polichromie na elewacji. W 1972 r. w babińcu północnym podczas konserwacji sztukaterie pokryto warstwą malarską. Celem tych prac było przywrócenie budynkowi wyglądu sprzed XVIII-wiecznej przebudowy:

Elewacje synagogi dekorowane są wnękami arkadowymi, pilastrami w porządku toskańskim z belkowaniem. Całość wieńczy attyka. Fryz belkowania i archiwolty obramień okiennych są polichromowane motywem wici roślinnej.

 

Wnętrze synagogi na sklepieniach i ścianach - jest bogato zdobione dekoracją sztukatorską w typie renesansu lubelskiego.
W ścianie wschodniej zachował się kamienny aron ha-kodesz, ujęty kanelowanymi kolumnami z bogato profilowanym belkowaniem z trójkątnym, przerwanym szczytem.

W 2005 roku synagoga została przekazana Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Warszawie, która w latach 2009-2010 przeprowadziła jej kapitalny remont , powiązany z adaptacją na cele kultury – w oparciu o program prac konserwatorskich. Stan zachowania elewacji i pokrycia dachowego, sztukaterii, polichromii i elementów kamiennych był zły i wymagał pilnej interwencji konserwatorskiej. Na sztukateriach widoczne były głębokie, rozległe rysy, wykruszenia, ubytki formy, a w niektórych partiach materiał był całkowicie zdezintegrowany. Powierzchnia sztukaterii miejscami pokryta była nawarstwieniami silnie spojonymi z podłożem. Miejscowo widoczne były wykwity pleśni, wilgotne nacieki.

Zakres prac obejmował, m.in.:

· wymianę więźby i pokrycia dachu,

· podbicie fundamentów,

· wymianę i uzupełnienie dachówek,

· oczyszczenie i wykonanie wzmocnienia sklepień,

· skucie zewnętrznych tynków,

· wymianę i uzupełnienie zniszczonych fragmentów attyki,

· wykonanie wzmocnienia murów w miejscach spękań,

· wykonanie tynków renowacyjnych,

· wymianę stolarki okiennej i drzwiowej wewnętrznej, renowację drzwi zewnętrznych i krat,

· wykonanie nowego ogrodzenia dziedzińca, w postaci kamiennych słupów z kutymi przęsłami i nawierzchnii z kamiennych płyt,

· konserwację sztukatorskich i malarskich dekoracji wnętrz.

Prace konserwatorskie poprzedzono wykonaniem szczegółowych badań specjalistycznych w celu identyfikacji składu zapraw, rodzaju pigmentów i spoiw w warstwach polichromii oraz składu i właściwości fizycznych materiału kamiennego. Badania były podstawą do odtworzenia historycznej kolorystyki dekoracji elewacji i wystroju wnętrza. Komisja konserwatorska zadecydowała o pozostawieniu oryginalnej kolorystyki na fragmentach w pełni rozpoznanych; w partiach oryginalnych pozbawionych warstwy malarskiej pozostawiono spatynowane pobiały jako ostateczne opracowanie powierzchni; w partiach rekonstruowanych listew sztukateryjnych dopuszczono estetyczne scalenie z fragmentami oryginalnymi. Na elewacjach odtworzono fryz roślinny według zachowanych rekonstrukcji z lat 50., 70. i 80. XX w., a dekorację geometryczną odtworzono na podstawie wyników badań odkrywkowych.

Przeprowadzone w latach 2009-2010 prace remontowo-konserwatorskie przywróciły synagodze dawną świetność i potwierdziły, że była jednym z najważniejszych elementów renesansowej zabudowy Zamościa.

Prace remontowo-konserwatorskie wykonywała firma ART.-KON Budownictwo-Konserwacja –Projektowanie Sławomir Wszoła ul. Wyszyńskiego 28/27 22-400 Zamość. Pracami konserwatorskimi kierował konserwator dzieł sztuki – Marek Trocha, kierownikiem budowy był – Jerzy Wyczółkowski, managerem projektu – Maria Krzyżanowska.

Inwestycja sfinansowana została ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego w ramach projektu „Rewitalizacja renesansowej synagogi w Zamościu na potrzeby Szlaku Chasydzkiego oraz lokalizacji społeczności”.

4. Andrzej Gromulski za konserwację i restaurację wnętrza dworu w Dzierążni

Zespół dworski w Dzierążni, gm. Krynice, pow. tomaszowski składający się z pałacu i parku, usytuowany jest w zachodniej części wsi. Wieś Dzierążnia w XVI wieku była własnością rodziny Dzierążyńskich, w XVIII wieku majątek należał do pisarza ziemi bełskiej Antoniego Węglińskiego. W 1789 r. właścicielem Dzierążni był hrabia Jan Jakub Zamoyski, IX ordynat. W roku 1944, majątek przejął Skarb Państwa, a dwór wraz z parkiem był użytkowany jako szkoła. W 2007 roku zespół dworski w Dzierążni nabył Pan Andrzej Gromulski.

Układ kompozycyjny parku zachował elementy historyczne w postaci m.in. © szpaleru grabowego na południu oraz alei lipowej od strony wschodniej. Pałac zlokalizowany w zachodniej części założenia, został w obecnej formie wybudowany około 1880 roku prawdopodobnie przez ówczesnego właściciela Jana Ignacego Rudnickiego. Utrzymany w charakterze eklektycznym jest budynkiem wolnostojącym, częściowo podpiwniczonym, parterowym o nieregularnej bryle. Umieszczone centralnie wejście główne ulokowane jest od strony zachodniej, boczne wejścia znajdują się od stron: północnej i zachodniej.

Budynek wybudowano na planie prostokąta z dwoma skrajnymi ryzalitami, z osią środkową zaznaczoną portykami oraz parterową przybudówką od strony południowej. Układ pomieszczeń parteru dwutraktowy z holem i salonem na osi, w układzie amfiladowym.

Pałac wyróżnia się bogatym detalem architektonicznym elewacji w postaci m.in. boniowanych pilastrów, szerokiego gzymsu wieńczącego imitującego belkowanie, profilowanych opasek okiennych i drzwiowych. Otwory elewacji wypełnione zostały zachowaną XIX-wieczną : drewnianą stolarką okienną z wewnętrznymi okiennicami oraz drzwiową ozdobioną w części snycerką.

Stropy pomieszczeń reprezentacyjnych podkreślone zostały profilowanymi fasetami i sztukateryjnymi rozetami. W pomieszczeniach zachowały się ozdobne piece kaflowe, szafy wnękowe z ozdobnymi drzwiczkami, z dekoracją snycerską, ozdobne parkiety, balustrady, klatka schodowa z toczonymi drewnianymi tralkami.

Stan zachowania drewnianych elementów historycznego wystroju wymagał podjęcia pilnej interwencji konserwatorskiej, z powodu znacznego porażenia biologicznego drewna, dużych ubytków dekoracji snycerskiej, wielokrotnych przemalowań farbą olejną, zniszczeń mechanicznych które zniekształciły pierwotną formę. Parkiet mozaikowy zachowany w salach reprezentacyjnych na parterze był zdewastowany, a wiele fragmentów drewna było całkowicie zniszczonych i kwalifikowało się jedynie do wymiany.

W wyniku przeprowadzonych w latach 2007-2010 prac remontowo-konserwatorskich w oparciu o program prac przygotowany na podstawie inwentaryzacji architektoniczno-konserwatorskiej dworu w Dzierzążni przywrócono mu historyczne walory artystyczno-estetyczne. Prace wykonano na wysokim poziomie z należytym wyeksponowaniem walorów artystycznych XIX-wiecznego wnętrza. Pan Andrzej Gromulski ze środków własnych przeprowadził remont obiektu, w ramach którego:

· wykonano izolacje, wzmocniono konstrukcyjnie ściany dworu oraz zrekonstruowano taras ogrodowy ,

· odtworzono historyczne podziały pomieszczeń,

· poddano konserwacji zachowaną XIX-wieczną stolarkę okienną z okiennicami,

· przeprowadzono konserwację oryginalnej XIX-wiecznej stolarki drzwiowej, w tym głównych drzwi wejściowych z bogatą dekoracją snycerską,

· poddano renowacji elementy historycznego wyposażenia, takie jak szafy wnękowe, piece, kominki, balustrady klatki schodowej, wraz z rekonstrukcją całkowicie zniszczonych elementów,

· zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi przywrócił i odsłonił pierwotne parkiety w tym mozaikowe o zachowanym historycznym układzie kompozycyjnym,

· wyeksponował odkryte w trakcie prac remontowych fragmenty historycznego wystroju malarskiego,

· poddał renowacji zachowane XIX-wieczne dekoracje sztukatorskie,

· wprowadził nowe elementy wyposażenia, nawiązujące formą i materiałem do zabytkowej stylistyki dworu.

Realizacja wskazanych wyżej prac remontowo-konserwatorskich, odznaczająca się wysokim poziomem technicznym i artystycznym - przywróciła dawną świetność wnętrzom dworu. Podkreślić też należy, że właściciel podjął także prace rewaloryzacyjne na terenie parku dworskiego, gdzie wykonał zabiegi konserwatorskie przy okazowych lipach, usnął wtórne elementy zagospodarowania, samosiewy drzew i krzewów - przywracając historyczne osie widokowe. Wykonał także wstępne prace remontowe przy elewacjach, a także poddał konserwacji i częściowemu odtworzeniu taras widokowy przy elewacji ogrodowej.

Właściciel zabytku wykonał prace remontowo-konserwatorskie z własnych środków. Wśród wykonawców wymienić należy Piotra Wójcika, Wojciecha Romańskiego i Krzysztofa Jacha.

 

LAUR KONSERWATORSKI 2012

W dniu 26 kwietnia 2012 roku w Teatrze Starym w Lublinie wręczone zostały nagrody w ramach trzynastej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.
Celem konkursu jest :

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

Dotychczas – od roku 2000 „Laury Konserwatorskie” przyznano 42 realizacjom konserwatorskim oraz w jednym przypadku badaczowi i propagatorowi ochrony zabytków. W edycji konkursu 2012, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” pięciu gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.
Laur Konserwatorski 2012 otrzymali:

1. P.P. Zofia i Feliks Ossowscy za remont i konserwację zespołu dworsko-parkowego w Białce k/Radzynia Podlaskiego.

Początki ozdobnego założenia ogrodowego w Białce pochodzą zapewne z czasów przynależności dóbr radzyńskich do Anny z Zamoyskich Sapieżyny (pomiędzy 1799 a 1831 r.). W Białce rozplanowano wówczas park ozdobny, a dawny folwark przekształcony został w letnią rezydencję. W 1831 r. dobra radzyńskie odkupili od Anny Sapieżyny Szlubowscy. Rozwój założenia nastąpił po 1843 r. , kiedy to doszło do podziału dóbr radzyńskich a Białka wydzielona została jako samodzielne dobra z siedzibą właściciela. Wówczas wzniesiony został obecnie istniejący, dwukondygnacyjny pałac w stylu klasycystycznym, z portykiem kolumnowym od frontu i tarasem od ogrodu. W tym czasie przekomponowano także park z wykorzystaniem wcześniejszej regularnej kompozycji. Kolejne przekształcenie parku w duchu krajobrazowym nastąpiło ok. 1880 r. Ostatnią właścicielką Białki przed drugą wojną światową była Bronisława Doria-Dernałowicz. W 1944 r. budynek pałacu został nieznacznie uszkodzony w wyniku bombardowania niemieckiego lotniska polowego zlokalizowanego w sąsiedztwie założenia. W latach 1944-1946 obiekt użytkowany był przez radziecką stację naprawy sprzętu zmotoryzowanego, która spowodowała znaczną dewastację parku. W latach 1946-1949 w pałacu znajdował się sierociniec prowadzony przez siostry zakonne. Adaptacja obiektu do nowej funkcji spowodowała zmiany w układzie wnętrz budynku. Następnie do 2005 r. funkcjonował tu Państwowy Dom Dziecka W 1957 r. spłonął dach pałacu, który wkrótce odbudowano. W 2006 r. pałac z parkiem i fragmentem dawnej zabudowy gospodarczej nabyli Zofia i Feliks Ossowscy.
W 2008 r. rozpoczęty został przez nowych właścicieli remont kapitalny pałacu z przeznaczeniem na pensjonat, w oparciu o dokumentację projektową wykonaną przez Studio „A” Pracownię Projektową z siedzibą w Białymstoku. Projektantem części architektonicznej był mgr inż. arch. Jan Hahn. Kierownikiem robót był Lech Stadnicki. W ramach prac remontowych odtworzono dawny układ pomieszczeń, w tym salon, bibliotekę, gabinet, zrekonstruowano wystrój wnętrz parteru i piętra/, wprowadzono ozdobne parkiety w pomieszczeniach reprezentacyjnych parteru w oparciu o XIX-wieczne wzorce, zrekonstruowano boazerie/, poddano konserwacji zachowane na parterze dwa kamienne kominki, zrekonstruowano fasety, plafony. Przywrócono charakter hollu, odnawiając drewnianą klatkę schodową . Utrzymano w całości dawną stolarkę okienną z wewnętrznymi okiennicami oraz stolarkę drzwiową, poddając ją zabiegom remontowo-konserwatorskim. Przekształcono taras ogrodowy, odtwarzając jego XIX wieczną formę. Wymieniono posadzki na tarasie i balkonie w bocznej elewacji pałacu oraz w portyku kolumnowym, wprowadzając nowe z szarego piaskowca. Na elewacjach przeprowadzono konserwację głowic pilastrów, kolumn portyku, opasek okiennych, gzymsów wieńczących, odmalowano elewacje.
W trakcie prowadzonego remontu starano się utrzymać w jak największym stopniu zabytkową strukturę obiektu, poddając remontowi i konserwacji wszystkie zachowane dawne elementy budowli. W maksymalny sposób ograniczono zakres adaptacji, w części parteru przywracając dawny charakter wnętrz pałacowych.
Jednocześnie z pracami remontowymi w pałacu prowadzono rewaloryzację parku w oparciu o projekt wykonany przez mgr inż. Annę Latoch. W celu przystosowania założenia do współczesnego programu użytkowego – reprezentacyjno-rekreacyjnego podzielono go na trzy strefy funkcjonalne:
- teren przed budynkiem pałacu; jest to ozdobna część ogrodu o swobodnym układzie kompozycyjnym, w tej części odtworzono kolisty podjazd z rabatami kwietnymi,
- teren po wschodniej stronie pałacu i na południe od budynku; jest to najstarsza część ogrodu z zachowanym starym drzewostanem o regularnym układzie z elementami krajobrazowymi; przeprowadzono tu konserwację drzewostanu, wzniesiono dwie altany parkowe w pobliżu pałacu, uczytelniono osie widokowe,
- teren na zachód od pałacu przeznaczono na część rekreacyjno-gospodarczą, gdzie zaprojektowano m.in. ogród warzywny, kort tenisowy, plac zabaw. W części tej rozpoczęto prace realizacyjne.
Prace w całości sfinansowane zostały ze środków własnych inwestora.

2. Parafia rzymskokatolicka pod wezw. Serca Pana Jezusa w Biszczy, za konserwację wystroju i wyposażenia prezbiterium drewnianego kościoła filialnego pod wezwaniem Ofiarowania NMP w Bukowinie

Bukowina to wieś przekazana w 1600 roku przez Hetmana Jana Zamoyskiego na fundusz Akademii Zamojskiej. W latach 1674-1675 profesor Akademii Zamojskiej ks. Andrzej Abrek zbudował drewnianą kaplicę służącą przebywającym w Bukowinie profesorom. Składała się z prostokątnej nawy i węższego trójbocznie zamkniętego prezbiterium. Wielokrotnie remontowana i częściowo przekształcona m.in. w latach 1817, 1900 i 1930 funkcjonuje obecnie jako kościół filialny p.w. Ofiarowania NMP.
Wyposażenie ruchome kościoła pochodzące z XVII wieku (ostatnia restauracja miała miejsce w 1900 roku) odznacza się wysokimi walorami artystycznymi i historycznymi, i ma duże znaczenie dla tradycji regionu zamojskiego.
Kościół jest orientowany, trójdzielny, rzut poziomy tworzy późniejsza z ok. 1900 r. kwadratowa kruchta, prostokątna nawa i węższe, trójbocznie zamknięte prezbiterium, do północnej ściany prezbiterium przylega prostokątna zakrystia. Kościół zbudowany jest w konstrukcji wieńcowej, z zewnątrz oszalowany. Wejście z kruchty do nawy ujęte jest profilowanym portalem w formie dwuliścia i drzwiami z historycznymi okuciami kowalskiej roboty. Nawę i prezbiterium przykrywa pozorne sklepienie z zaskrzynieniami wsparte na dwóch słupach ustawionych w połowie długości nawy. W widoku zewnętrznym kościoła zrąb nawy i prezbiterium są równej wysokości z połaciami dachu lekko załamanymi nad nawą. Nad kruchtą dach dwuspadowy.
Wnętrze kościoła wypełnia dekoracja malarska datowana na podstawie wyników badań odkrywkowych na 2 połowę XIX wieku i 1904 rok, zniekształcona przemalowaniami z 1966 roku. Z inicjatywy mieszkańców Bukowiny przy aprobacie księdza proboszcza parafii powstał Społeczny Komitet Renowacji Kościoła prowadzący działania na rzecz konserwacji kościoła i wyposażenia. Od 1999 roku rozpoczęto prace konserwatorskie przy zabytkowym wyposażeniu ruchomym.
W 2001 roku konserwator dzieł sztuki Andrzej Guzik przeprowadził odkrywkowe badania nawarstwień ściennych w prezbiterium i nawie kościoła, których celem było ustalenie stratygrafii warstw, ich charakteru kompozycyjnego , zasięgu występowania, stanu zachowania, datowanie, opracowanie programu prac. Wykonano odkrywki, wyodrębniono 7 warstw chronologicznych i 13 warstw technologicznych dekoracji malarskich od XVIII/XIX wieku do 1966 roku, określono ich zasięg i stan zachowania, wskazano datowanie, wykonano analizy chemiczne.
Na podstawie wyników badań opracowano wnioski konserwatorskie:
- na sklepieniu prezbiterium najstarszą i zachowaną stosunkowo dobrze na całej powierzchni jest kompozycja malarska z 2 poł. XIX wieku, na niej kompozycja architektoniczno-figuralna w technice olejnej na szpachli olejno-kredowej z 1904 roku, przemalowana w 1966 roku.
Kościół w Bukowinie jest najstarszym drewnianym kościołem na Zamojszczyźnie, wyróżnia się wyposażeniem ruchomym o wybitnych walorach artystycznych. Wszystkie ścienne dekoracje malarskie zagrożone były zniszczeniem przez aktywne owady żerujące szczególnie w przypowierzchniowej warstwie drewna, podłoża dekoracji. Przemalowanie ścian i sklepienia z 1966 roku całkowicie zdewaluowało wnętrze XVII wiecznego kościoła szczególnie w kontekście wykonanego pod koniec lat 90. XX wieku remontu drewnianej struktury architektonicznej kościoła i zabytków ruchomych. Celem przywrócenia wnętrzu jego wysokich walorów artystycznych zaistniała konieczność usunięcia przemalowań z 1966 roku, przeprowadzenia konserwacji w pełnym zakresie techniczno-estetycznym i wyeksponowania dekoracji malarskich z 2 poł. XIX wieku i z ok. 1904 roku.
W latach 2010-2011 przeprowadzono prace konserwatorskie dekoracji malarskiej w prezbiterium W ich trakcie odsłonięto fragmenty z 1904 roku, które zgodnie z postulatami zawartymi w programie konserwatorskim i w badaniach odkrywkowych przewidziano do odsłonięcia. Kompozycje ścian północnej i południowej są symetryczne, w dolnych partiach występują iluzjonistycznie malowane cokoły z motywami marmoryzacji w płycinach i szerszych pasach. Powyżej ściany podzielone są kolumnami na bazach, a wydzielone pola obwiedzione wokół pasami tworzą płyciny z ornamentyką wykonaną szablonami i wypełnione przedstawieniami świętych. Otwory okienne i drzwiowy do zakrystii zdobione są światłocieniowo malowanymi obramieniami zakończonymi trójkątnymi szczytami. Powierzchnię sklepienia pokrywa malowany wielobarwny układ gwiaździsty z szerokimi pasami w kolorach: żółtym, ugrowo-białym, czerwonym; w tak wyodrębnionych polach umieszczone zostały postacie świętych. Układ kompozycyjny dekoracji malarskiej wzbogacony jest motywami roślinno-geometrycznymi.
Prace konserwatorskie i restauratorskie przy wystroju malarskim prezbiterium kościoła w Bukowinie zrealizowano ze środków Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Urzędu Marszałkowskiego oraz Parafii.
Wykonawcą prac był konserwator dzieł sztuki Andrzej Guzik.

3. Parafia rzymskokatolicka pod wezw. Św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie - za konserwację wnętrza i wyposażenia zakrystii w kościele parafialnym

Kościół pw. św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie wchodzi w skład historycznego zespołu pojezuickiego zlokalizowanego na zachód od rynku, tuż przy dawnych murach obronnych. Zakon jezuitów sprowadzony został do Krasnegostawu w 1685 r. przez biskupa chełmskiego Stanisława Święcickiego i osadzony przy ówczesnej katedrze biskupiej. Budowa nowego kościoła jezuickiego projektu Jana Delamars, prowadzona była w latach 1695-1723. Barokowy wystrój i wyposażenie kościoła jest w większości dziełem uzdolnionych artystycznie braci zakonnych.
Zakrystia, przylegająca do prezbiterium od str. północno – zachodniej, datowana na ok. poł. XVIII w., po kasacie zakonu w 1773 r., pełniła rolę kameralnej kaplicy biskupiej z ołtarzem pw. Pana Jezusa Miłosiernego. Gruntownie przemalowana po zawaleniu się kopuły w 1857 roku, od 1917 r. nie była odnawiana a jej stan w ostatnich latach znacznie się pogorszył.
Ściany i sklepienie zakrystii pokrywa barokowa polichromia przypisywana Adamowi Swachowi autorowi malowideł w nawie głównej kościoła. Jednak czas powstania i charakter polichromii mogą wskazywać, iż było to dzieło innego malarza jezuickiego Piotra Wicińskiego przebywającego w Krasnymstawie w latach 1740 – 46.
Rangę zakrystii, mającej wyjątkowe walory akustyczne, podkreślają freski ze sceną Apoteozy św. Franciszka Ksawerego w obramieniu bogatej iluzjonistycznej architektury zajmującej też część ścian, gdzie ponadto rozmieszczone zostały owalne rokokowe kartusze z pejzażami. Malowidła na tynku wapiennym wykonane zostały w technice fresku mokrego, wykończonego w technice suchego fresku z wyraźnie odciśniętymi liniami rysunku kompozycyjnego. Pierwsze delikatne podmalowania w kolejnych warstwach malarskich nasycono barwami wykonując sceny z postaciami, ramy oraz otaczające je ornamenty. Całość ujęta jest w delikatnej, pastelowej kolorystyce ciepłych barw charakterystycznych dla techniki fresku.
W wyniku zabrudzeń powierzchni, przetarć oraz ciemnych przemalowań formy i uszkodzeń mechanicznych, pierwotna kompozycja oraz kolorystyka uległa zatarciu. Tynki sklepienia i ścian posiadały bardzo liczne pęknięcia konstrukcyjne i skurczowe. Z tego powodu, z inicjatywy księdza Henryka Kapicy obecnego proboszcza parafii św. Franciszka Ksawerego, podjęto decyzję o przeprowadzeniu pełnej konserwacji technicznej i estetycznej polichromii ściennej, którą przeprowadzono w latach 2009 – 2010.
Największym problemem konserwacji polichromii były spękania, odspojenia i pęcherze w partiach tynku, które wymagały podklejenia. Duże spękania ścian zostały zszyte systemem Helifix, w rysach konstrukcyjnych wykonano także szereg iniekcji zaprawą na bazie wapna trasowego. Powierzchnię polichromii odczyszczono, a w miejscach spudrowanych zaimpregnowano. Usunięto kity, łaty cementowe oraz przemalowania z 1859 r. Scalenie kolorystyczne i rekonstrukcje polichromii zostały wykonane farbami na bazie odwracalnych żywic sztucznych, suchych pigmentów oraz akwareli. Uzupełnienia polichromii zostały wykonane metodą punktowania w celu odróżnienia od oryginału. Najbardziej zniszczone dolne partie przedstawiające iluzjonistyczne komody odtworzono wzorując się na oryginalnych fragmentach, po przygotowaniu licznych projektów, szkiców i prób.
Głównym elementem wyposażenia zakrystii jest okazała komoda z poł. XVIII w., z rozbudowaną nastawą, mieszczącą kilka rzędów szuflad, zwieńczona krucyfiksem z figurą Chrystusa - autorstwa rzeźbiarza jezuickiego Dawida Heela.
Ze względu na bardzo zły stan zachowania przeprowadzono pełną konserwację techniczną i estetyczną komody. Istotnym założeniem programu prac konserwatorskich, oprócz przywrócenia pierwotnego wyglądu, było przywrócenie pierwotnych funkcji użytkowych komody. Po zdjęciu wielu warstw przemalowań stwierdzono wyraźne powiązanie stylistyczne i estetyczne komody z malowidłami ściennymi. Po przeprowadzeniu pełnego zakresu prac konserwatorskich komoda bardzo dobrze komponuje się z pozostałym wystrojem kaplicy – jej iluzjonistyczne malowane odpowiedniki dopełniają kompozycję polichromii ścian.
Prace konserwatorskie przy polichromii ściennej i komodzie zostały wykonane przez „Pracownię Konserwacji Zabytków F&F” kierowaną przez Macieja Filipa, Anetę Filip, Stanisława Filipa.
Prace finansowane były ze środków parafii, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie, Urzędu Marszałkowskiego i Urzędu Miasta Krasnystaw.

4. Miasto Lublin za rewitalizację Teatru Starego

Przeprowadzone ostatnio badania archeologiczne pokazują, że w miejscu obecnej lokalizacji teatru w XIV-XVI stuleciu funkcjonował zespół sześciu drewnianych budynków mieszkalnych. Zastąpiła go w XVII w. prawie na całej powierzchni działki, nowa zabudowa w skład której wchodziły przynajmniej trzy kamienice.
Zachowany do dzisiaj budynek teatralny, zwany początkowo Teatrem Zimowym, później teatrem Makowskiego, wzniesiono w stylu klasycystycznym – jako prywatne przedsięwzięcie Łukasza Rodakiewicza, inżyniera wojewódzkiego, wg jego projektu. Obok Teatru Starego w Krakowie jest najstarszym budynkiem teatralnym w Polsce. Prace przy jego budowie trwały 4 letnie miesiące 1822 roku i już 20 października towarzystwo dramatyczne Karola Bauera dało w nowym teatrze pierwsze przedstawienie; do początku grudnia wystawiono aż 19 sztuk. Gazeta Warszawska w grudniu 1822 r. napisała, że jest „on wewnątrz dość obszerny i wyjąwszy pewne niedogodności, które z czasem poprawić się dadzą dobrze urządzony”. Teatr miał wówczas 334 miejsca : na parterze, w ośmiu lożach, na piętrze i galerii. Inwentarz teatralny wymienia główną zasłonę/kurtynę wraz ze sznurami do jej opuszczania i dekoracje dwojakiego typu starszego - zw. periakty (dekoracje w formie graniastosłupa o podstawie trójkąta, na którego ścianach umieszczano inną dekorację: przez obrót dookoła osi możliwa była szybka zmiana tła rozgrywanego przedstawienia) oraz nowszego - dekorację kulisową z prospektami i fermami (najdalszej od widza części dekoracji teatralnej, zamykającej horyzont sceniczny). Scenę doświetlało 21 lichtarzy oraz 2 latarnie. Dekoracje te Rodakiewicz zakupił okazyjnie w Warszawie po likwidowanym teatrze francuskim w pałacu saskim. Po jego śmierci teatr przeszedł na własność córki, Julii z Rodakiewiczów Makowskiej. W 1845 roku został wystawiony na licytację i zakupiony przez ks. Pawła Biernackiego.
Stanisław Krzesiński zauważył, że „upadająca i opustoszała świątynia Talli i Melpomeny z podziurawionym dachem, aż do roku 1850 dawała przystęp gnieżdżącemu się ptactwu, świergotanie zastępowało dźwięki dawniejszych talentów”.
Nowa właścicielka Julia z Rodakiewiczów Makowska podjęła w 1857 r. remont, podczas którego zmieniono m.in. więźbę dachową obniżając przy tym wysokość dachu . Kolejne remonty przeprowadzone w latach 1875-1877 i 1884 roku, wiązały się m.in. z wykonaniem pozornego sklepienia, zmniejszeniem ilości kondygnacji widowni, budową nowej klatki schodowej, wprowadzeniem oświetlenia gazowego.
Mimo to teatr nie przyniósł odpowiednich dochodów, czego powodem było zapewne otwarcie w 1886 r. Nowego Teatru Miejskiego przy ulicy Namiestnikowskiej (ob. Narutowicza – Taatr im. J. Osterwy). W 1895 r. Makowski zamierzał sprzedać teatr gminie żydowskiej z przeznaczeniem na synagogę, do czego ostatecznie nie doszło, a obiekt został przystosowany do potrzeb kina.
W 1899 roku odbył się tu pierwszy w Lublinie pokaz kinematografu, a od 1908 roku dzięki Romualdowi Makowskiemu działalność rozpoczęło kino „Théâtre Optique Parisien”, które działało do 1929 roku. W latach 30. aż do wybuchu II wojny światowej, kino działało pod wieloma nazwami: „Rialto”, „Wiedza”, „Panteon” i „Adria”. W okresie międzywojennym w budynku działało zarówno kino, jak i teatr („Teatr Panteon”, „Teatr Powszechny”). W okresie międzywojennym na sklepieniu i nad łukiem sceny widniały zamalowane w 1942 roku malowidła przedstawiające 4 muzy oraz Apolla z lutnią. Na początku września 1939 roku na teatr spadły dwie bomby, burząc część murów od ul. Dominikańskiej. Po wojnie, aż do lat 80., w budynku funkcjonowało początkowo kino „Rialto” później „Staromiejskie". W 1993 roku – wnętrze strawił pożar, w wyniku którego całkowitemu zniszczeniu uległo ok. 20% widowni. W roku 1994 właścicielem Teatru została Fundacja Galeria na Prowincji, która pomimo starań o pozyskanie środków na remont, ostatecznie go nie przeprowadziła.
W wyniku wielokierunkowych działań, w tym podejmowanych przez służby konserwatorskie (dwa wnioski o wywłaszczenie na rzecz Skarbu Państwa, wniosek do prokuratury, nakaz wykonania robót zabezpieczających) - Teatr w 2005 roku stał się własnością Gminy Lublin.
Podjęte w 2008 roku prace sprowadziły się do wykonania w I etapie zabezpieczenia sklepienia i dachu, naprawy ścian konstrukcyjnych, podbicia ścian fundamentowych (na głębokości od 4 do 7m) oraz wykonania płyty i stropów nad I i II kondygnacją piwnic. Zdemontowano także (po przeprowadzeniu badań i inwentaryzacji) zniszczone pożarem drewniane galerie widowni – z przeznaczeniem do konserwacji i odtworzenia.
Przeprowadzono kompleksowe prace badawcze : archeologiczne, architektoniczne, historyczne i konserwatorskie. W oparciu o ich wyniki opracowany został projekt architektoniczno-budowlany, projekt aranżacji wnętrz i ekspozycji historycznej.
W II etapie wykonano pozostałe roboty budowlane i prace konserwatorskie, które sprowadziły się do:

  • wykonania konserwacji i częściowej rekonstrukcji lóż teatralnych,
  • konserwacji gryfów i masek w blendach na elewacjach płd. i wsch.,
  • remontu elewacji z zachowaniem ich historycznej artykulacji, z odtworzeniem otworu wejściowego w osi środkowej elewacji od strony ul. Jezuickiej oraz otwarciem w tej samej elewacji oraz elewacji od ul. Dominikańskiej blend (w większości których w przeszłości występowały otwory drzwiowe), z jednoczesnym zastosowaniem ruchomych ekranów, umożliwiających zaciemnienie i wygradzanie akustyczne dla potrzeb spektakli,
  • przywrócenia otworu bramnego (zgodnie z wnioskami z badań architektonicznych) w elewacji od strony ul. Dominikańskiej,
  • odtworzenia historycznego wnętrza z zachowaniem sklepienia pozornego, z minimalnymi uzupełnieniami elementów w złym stanie technicznym,
  • wykonania dwóch kondygnacji podpiwniczenia przeznaczonych na pomieszczenia pomocnicze i techniczne,
  • wprowadzenia urządzeń technicznych, gwarantujących optymalne warunki dla organizowanych wydarzeń kulturalnych o różnym profilu,
  • aranżacji ekspozycji związanej z historią budowlaną teatru, w tym odkryć archeologicznych dokonanych przed i podczas remontu.

Obecnie po pracach remontowo-konserwatorskich teatr zyskał świetność na miarę współczesnych potrzeb i oczekiwań.
Autorem dokumentacji projektowej było Autorskie Biuro Architektury Investprojekt-Partner 6 (architekci: Maria Balawejder Kantor, Andrzej Kasprzak, Agnieszka Kantor-Kołodyńska, Wojciech Kołodyński, Aleksandra Kasprzak-Kożuchowska, konstruktor Włodzimierz Wójtowicz), wykonawcą I etapu prac – było Przedsiębiorstwo Budownictwa Specjalistycznego i Konserwacji Zabytków Arcus (kierownik robót – Jerzy Bernat), II etapu – PP PKZ (Piotr Czyżewski), nadzór archeologiczny prowadził Rafał Niedźwiadek, nadzór konserwatorski – Monika Konkolewska, prace konserwatorskie przy lożach i detalach architektonicznych – wykonała Małgorzata Podgórska – Makal.
Prace sfinansowano ze środków gminy Lublin, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, programu operacyjnego środków unijnych – infrastruktura i środowisko.

Teatr Stary przed remontem Teatr Stary po remoncie

 

5. Elżbieta Nizio za kompleksową rewitalizację zespołu dworsko-parkowego w Wierzchowiskach.

Wierzchowiska to wieś położona w malowniczej dolinie rzeki Sanny, w pobliżu Modliborzyc. Najstarsze wzmianki o tej miejscowości pochodzą z XV w. Majątek często zmieniał właścicieli aby w 1900 r. w drodze licytacji zostać własnością Gustawa Świdy . W rękach rodziny Świdów pozostawał – z 9 letnią przerwą - do 1944 r. Świdowie prowadzili nowoczesną gospodarkę powiększając i modernizując majątek. W 1946 r. nastąpiło jego przejęcie na cele reformy rolnej i parcelacja. Na bazie folwarku założono PGR. We dworze mieściła się wtedy poczta, świetlica, przedszkole i mieszkania nauczycieli. Na obrzeżach parku powstała nowa bezstylowa zabudowa . Od 1975 do początku lat 90. XX w. w zespole dworsko-parkowym mieścił się ośrodek szkoleniowo - wypoczynkowy tarnobrzeskiej Chorągwi ZHP. Od poł. lat 90 tych zespół jako własność gminy Modliborzyce był nieużytkowany.
W 2002 r. został sprzedany prywatnym właścicielom. Od 2006 r. stanowił on własność Pana Dariusza Nizio (Firma FOX),a następnie –od 2008 r. Elżbiety Nizio (FOX BIS)
W rejestrze zabytków (A/419) zespół figuruje od 1985 r.. W 1996 r. 6 drzew na terenie parku oraz zespół źródeł rzeki Sanny uznano za pomniki przyrody.
Istniejący dwór zbudowany został na pocz. XX w. Pierwotnie korpus budynku ujęty był od strony południowej 2 ryzalitami z dachami dwuspadowymi, schodami na osi. Dzisiejszą formę uzyskał w wyniku przebudowy w końcu lat 20 XX w. W elewacji frontowej pozostawiono portyk wsparty na zdwojonych kolumnach, wprowadzono ozdobne szczyty ryzalitów, wachlarzowe schody, dach mansardowy . W latach 70. XX w. dla potrzeb ośrodka ZHP przebudowano wnętrze, dobudowano zachodnie skrzydło, mieszczące łazienki i sanitariaty. Po opuszczeniu dworu przez harcerzy pozostały pozbawione wszelkiej dekoracji, zniszczone pomieszczenia . Kolejne lata i brak użytkowania doprowadziły do postępującej degradacji. Dworu, a układ przestrzenny parku uległ częściowemu zatarciu. Urządzono tu boiska sportowe , które – podobnie jak część dróg parkowych utwardzono asfaltem. Na terenie parku powstały dzikie wysypiska śmieci, zabudowa i wylewisko ścieków.
Kompleksowej rewitalizacji zespołu podjęli się od roku 2002 jego obecni właściciele. Rozpoczęto prace związane z adaptacją dworu na funkcję gastronomiczno-pensjonatową oraz przeprowadzono rewaloryzację parku.
Dwór został wyremontowany - z zachowaniem jego bryły, artykulacji i detalu elewacji. Przeprowadzono kapitalny remont uwzględniający: podbicie fundamentów i izolację murów, adaptację piwnic, wymianę więźby i pokrycia dachu, stolarki, wykonanie nowych instalacji. Pozostawiono przy tym skrzydło zach., dobudowano również od zachodu podpiwniczony taras – symetrycznie do strony wschodniej. We wnętrzach urządzono m.in. reprezentacyjny hall, salę konferencyjną , winiarnię, restaurację, pomieszczenia klubowe. Na piętrze znajdują się pokoje mieszkalne. Przystosowując dwór do nowej funkcji – 4 gwiazdkowego hotelu - wnętrzom nadano stylowy klimat poprzez nawiązanie nowoczesnymi formami do historycznych rozwiązań. Indywidualny charakter każdego z pomieszczeń uzyskano poprzez zaprojektowanie całości ich wystroju
W parku przeprowadzono prace porządkowe, dokonano uczytelnienia zdeformowanej struktury przestrzenno-kompozycyjnej. Odsłonięto punkty i osie widokowe. Usunięto drzewa niewłaściwe ze względów kompozycyjnych i zdrowotnych, przeprowadzono prace pielęgnacyjne przy pozostałym drzewostanie. Przy tylnej elewacji dworu odtworzono taras ogrodowy, urządzając tutaj letnią kawiarnię. Park usytuowany na zboczu wzgórza w północnej części założenia zachował naturalny charakter Znajduje się tu krzyż – wystawiony przez powstańców w 1863 r. w Pułankach na polach dóbr Wierzchowiska, przeniesiony uroczyście do parku w Wierzchowiskach w1937 r. We wschodniej części parku urządzono otwarte wnętrze z trawnikami i ogrodem różanym ( w miejscu boisk sportowych) oraz uczytelniono pierwotny dojazd.
Ważny element założenia stanowi układ wodny : źródliska rzeki Sanny , jej początkowy bieg i 2 stawy. W ramach rewaloryzacji odmulono zbiorniki wodne i rów odpływowy, oczyszczono źródła rzeki, uformowano groble, naprawiono i uzupełniono urządzenia piętrzą.
Wszystkie prace zrealizowano w oparciu o wymagane prawem pozwolenia w terminie lipiec 2009 r. –marzec 2011 z funduszy własnych inwestora, przy udziale dotacji UE. Przeprowadzoną rewitalizację cechuje wysoki poziom estetyczny i staranność w doborze rozwiązań i materiałów. Wykonawcy prac: we dworze: BESTA Sp. z o.o. z Rzeszowa, w parku : ABIES Zakład Zadrzewień , Zieleni i Rekultywacji, Łomnica 29 22-334 Urszulin. Prace prowadzono pod nadzorem Dariusza Żukowskiego
W trakcie uroczystości referat okolicznościowy „Czermno – archeologiczne odkrycie roku 2011” wygłosił prof. dr hab. Andrzej Kokowski – Kierownik Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie
Ponadto, 19 osobom zostały wręczone przyznane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odznaki „Za opiekę nad zabytkami” oraz cztery listy gratulacyjne dla znalazców zabytków archeologicznych.
Uroczystość uświetnił krótki koncert okolicznościowy w wykonaniu Marka Tarnowskiego (akordeon) i Jakuba Kotyni (gitara) zorganizowany przez lubelskie Stowarzyszenie „W STRONĘ SZTUKI”.

LAUR KONSERWATORSKI 2013

W dniu 25 kwietnia 2013 roku zostały wręczone nagrody w ramach czternastej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Celem konkursu jest:

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

W edycji konkursu 2013, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” pięciu gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

Laur Konserwatorski 2013 otrzymali:

 

1. Parafia Katedralna w Zamościu – za kompleksową konserwację i rekonstrukcję historycznej bryły katedry w Zamościu. Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Ap. została ufundowana przez Hetmana Jana Zamoyskiego. Jako budowla symbol - obrazuje filozoficzno-religijne poglądy fundatora o Bogu i świecie, a jako budowla – pomnik sławi jego potęgę i zwycięstwa. Wzniesiona według projektu i pod nadzorem architekta Bernarda Morando w latach 1587-1598, konsekrowana w 1637 roku zajmuje miejsce wyjątkowe zarówno w skali Zamościa jak i kraju. Jako najważniejszy kościół „idealnego miasta” otrzymał idealną formę architektoniczną. Morando stworzył architekturę o wyważonej kompozycji, harmonijnych proporcjach, rytmicznie zakomponowanych elementach wystroju oraz umiejętnym połączeniu typowych dla renesansu motywów antycznych (porządek dorycki, porządek koryncki) z cechami manieryzmu (wertykalizm, światło wnętrza). Katedra jest trójnawową bazyliką z rzędem niższych kaplic po bokach, składa się z pięcioprzęsłowego korpusu nawowego, prezbiterium zamkniętego wielobocznie, do którego od strony południowej przylega Kaplica Zamoyskich, od północy zakrystia. Wnętrze przykrywa sklepienie kolebkowe w nawie i w prezbiterium, w nawach bocznych sklepienie krzyżowe. Sklepienia wypełnia bogata dekoracja sztukatorska o motywach geometrycznych, figuralnych i roślinnych, w prezbiterium dekorację sklepienia opracował Bernardo Morando, w kaplicy Zamoyskich stiuki wykonał królewski sztukator Jan Baptysta Falconi. Autorstwo pozostałych dekoracji przypisywane jest Janowi Jaroszewiczowi i Jakubowi Wolffowi. W bogatym wystroju wnętrza Katedry zastosowano porządki architektonicznie , zgodnie z XVI-wiecznymi wzornikami. Złożona i rozczłonkowana w rzucie bryła posiada elewacje ukształtowane przez schemat pilastrowo-arkadowy wielkiego porządku doryckiego. Dorycka dekoracja elewacji jest skromniejsza od sposobu opracowania elementów porządku korynckiego we wnętrzu. Wejście główne do katedry tworzył zbudowany na planie kwadratu dorycki łuk triumfalny z portalem na osi. W latach 1824-1826 na rozkaz i pod osobistym nadzorem cara Aleksandra I oraz wielkiego Księcia Konstantego dokonano przekształceń Kolegiaty: usunięto z elewacji godła i herby Zamoyskich, zmieniono bryłę, obniżono dachy , rozebrano manierystyczne szczyty nad fasadą frontową i nad tęczą, wykruszono dłutem wszelkie sentencje i napisy, poświęcone Janowi Zamoyskiemu. Wykonano nowe szczyty: zachodni - trójschodkowy, wschodni – z przyczółkiem trójkątnym. W elewacjach zmieniono porządek architektoniczny z doryckiego na toskański, skuto we fryzach tryglify i metopy z panopliami, gładkie lica ścian pocięto rowkami imitując bonie. Wykruszono międzyokienny gzyms kordonowy. W fasadzie zachodniej usunięto monogram maryjny, herby Zamoyskich, półszczyty obrysowane wolutami zastąpiono formą trójschodkową. Zlikwidowano łuk triumfalny wejścia głównego, zmieniono elementy portali. Przekształcenia rosyjskie objęły również wnętrze katedry, otoczenie i dzwonnicę. W wyniku tak programowo zaplanowanej przebudowy nastąpiła degradacja morandowskich walorów architektonicznych Zamojskiej Kolegiaty. Pierwsze działania naprawcze przy świątyni podejmowane były już od połowy XIX wieku. Począwszy od 1949 roku rozpoczęto proces stopniowego przywracania jej historycznych form. W latach 1949-1951 pod kierunkiem prof. Jana Zachwatowicza oraz arch. Adama Klimka wykonano restaurację detali kamiennych we wnętrzu, na elewacjach uzupełniono tynki oraz odsłonięto spod wtórnych nawarstwień pierwotne elementy wystroju kamieniarskiego. W latach 1989-1991 pod kierunkiem prof. Jerzego Kowalczyka i arch. Tadeusza Michalaka przeprowadzono prace przy rekonstrukcji szczytu zachodniego. W latach 2010-2012 ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2007-2013 zrealizowano „Remont konserwatorski i rekonstrukcję historycznej bryły Katedry w Zamościu wraz z zagospodarowaniem terenu w jej otoczeniu”, prace uzyskały wsparcie finansowe Województwa Lubelskiego, LWKZ, Miasta Zamość. Podstawowym celem remontu była poprawa stanu technicznego obiektu oraz przywrócenie formy architektonicznej Katedry (dawniej Kolegiaty), jaką prezentowała w okresie morandowskim, przed XIX-wiecznymi przekształceniami. Przyjęte rozwiązania projektowe opierały się na wynikach prac studialnych, badaniach architektonicznych i archeologicznych oraz analizach ikonograficznych. Zakres ingerencji w istniejącą formę i substancję zabytkową dotyczył następujących elementów:

  • elewacja zachodnia – w dolnej kondygnacji odsłonięto elementy pierwotnego wystroju, przywrócono łuk triumfalny. W górnej kondygnacji dokonano korekty trójkątnego szczytu, zmieniono formy wolut i rozetek, wprowadzono skośną listwę w półszczytach, sterczyny i odtworzono trzy arkadowe nisze w centralnej partii ,
  • elewacje boczne – zmiany polegały na wykonaniu belkowania wg porządku jońskiego (zgodnie z analizą materiałów porównawczych i traktatów renesansowych), gzyms wykonano z kamienia, fryz i architraw w tynku i technice sztukatorskiej na wątku ceglanym. W górnej kondygnacji wprowadzono (zgodnie z przekazami ikonograficznymi), woluty z wykrojem kamiennym, w miejsce wtórnych XIX-wiecznych przypór oraz przywrócono formę arkad pomiędzy wolutami,
  • elewacja wschodnia - odtworzono historyczną formę szczytu wraz z elementami wystroju według zasad porządku jońskiego, przywrócono wysoki dach nad prezbiterium oraz niezależne zadaszenie Kaplicy Zamoyskich i zakrystii.

Ponadto przywrócono wysoki dach nad nawą główną z wieżyczką na sygnaturkę. Wymieniono stolarkę okienną, w nawiązaniu do archiwalnych przekazów - okna wypełniono sześciokątnymi gomółkami, dekorowane okna w prezbiterium poddano pracom restauratorskim. Kamienne elementy wystroju architektonicznego elewacji poddano pracom konserwatorskim i restauratorskim w pełnym zakresie techniczno-estetycznym. W ramach prac związanych z zagospodarowaniem otoczenia wykonano: remont ogrodzenia, przebudowano wejście boczne , obniżono teren - co pozwoliło na ekspozycję historycznych proporcji kamiennego cokołu kościoła, wykonano także nawierzchnię z kostki i płyt granitowych oraz płyt porfirowych. Wykonawcą prac budowlano-remontowych była firma P.P.H.U. LUBREN Monika Wereski, budową kierowali inż. Jerzy Stadnik, inż Adrian Wawrykiewicz. Prace konserwatorskie i restauratorskie przy elewacjach i kamiennych elementach wystroju prowadziła Pracownia Konserwacji Zabytków Macieja Filipa z Krakowa. Wyprzedzające prace studialno-badawcze przeprowadził architekt Andrzej Cygnarowski przy współpracy mgr Urszuli Fideckiej i w konsultacji z prof. Jerzym Kowalczykiem, za prace archeologiczne odpowiadał Artur Witkowski. Autorem prac projektowych jest zespół kierowany przez zamojskiego architekta Sebastiana Ćwierza przy udziale architekta Andrzeja Cygnarowskiego.

2. Parafia rzymskokatolicka p.w. Św. Jana Chrzciciela i Św. Bartłomieja Apostoła – za prace konserwatorskie przy kościele farnym w Kazimierzu Dolnym.

 

Sięgająca okresu średniowiecza, przebudowana w XVI i na początku XVII fara kazimierska należy obecnie do najważniejszych zabytków wzniesionych w typie renesansu lubelskiego. Pierwsze wzmianki o kościele pochodzą z 1325 roku. Pierwsza faza odbudowy kościoła po pożarze w 1561 roku trwała do 1591 roku, staraniem ks. Maciej Becha. Wielki rozkwit handlu, a więc i majątków kupców kazimierskich, sprawił, ze rozpoczęto jej kolejną przebudowę. Do jej wykonania zatrudniono Jakuba Balina. Wówczas do nawy dobudowano prezbiterium, podwyższono mury, kościół uzyskał także murowane sklepienie kolebkowe z lunetami, opięte siecią sztukaterii.

Pierwotna renesansowa estetyka obiektu została w ciągu wieków przekształcona i zatarta. Przystępując w końcu roku 2010 do kompleksowego remontu - należało jak najpełniej rozpoznać zabytek. Stan poszczególnych części fary był zróżnicowany. W najgorszym stanie znajdowała się kaplica Górskich, której elewacje i wnętrze pokryto kolorami w l. 80 XX wieku w sposób budzący szereg wątpliwości; upływ czasu spowodował jej poważne zniszczenia technologiczne. Postawienie rusztowań umożliwiło wykonanie odkrywek, pobranie próbek do badań chemicznych i ustalenie stratygrafii nawarstwień. Kolejnym etapem było opracowanie wariantowych propozycji kolorystycznych. Przeprowadzone rozpoznanie oraz wykonane próby kolorystyczne były tematem organizowanych w trakcie realizacji - komisji i konsultacji konserwatorskich. Na tej podstawie dokonano konserwacji i przywrócenia pierwotnej kolorystyki całości fary, szczytów i pozostałych dekoracyjnych detali elewacji. Wraz z remontem elewacji dokonano wymiany nieszczelnego pokrycia dachowego przy użyciu dachówki ceramicznej, przeprowadzono także konserwację więźby. Zadbano również o zachowanie autentyczności detali architektonicznych, takich m.in. jak: gotycki portal z rokokową stolarką drzwiową, stolarka drzwi bocznych lub obramienia okienne wraz z napisem, potwierdzającym datowanie jednej z kolejnych faz przekształceń. W podobny sposób potraktowano wnętrze fary, gdzie wstępne badania potwierdzały wielokrotność nawarstwień, a stan zachowania wypraw kolorystycznych w poszczególnych częściach kościoła jak: prezbiterium, kaplica Borkowskich, kaplica Górskich, kaplica Różańcowa wymagał interwencji konserwatorskiej. Pobrano próbki do badań chemicznych, które potwierdziły występowanie m.in. pigmentów smalty i zieleni miedziowej, datujących kolorystykę historyczną na wiek XVII. Na poszczególnych elementach dekoracyjnych sklepień udało się odsłonić pierwotne wyprawy malarskie, co posłużyło do odtworzenia wystroju kolorystyczno-malarskiego prezbiterium i nawy głównej. Konserwacji poddano autorski napis muratora Jakuba Balina z datą 1613, pozwalającą datować zakończenie prac w duchu manierystycznym. Pierwotną kolorystykę na podstawie w/w badań przywrócono także w kaplicy Górskich, kaplicy Borkowskich oraz polichromii kaplicy Różańcowej zwanej również królewską. Zdemontowane posadzkowe płyty kamienne w prezbiterium, docięto i ułożono na nowo, powtarzając wcześniejszy układ. Zniszczone kamienne płyty z nawy przełożono do kaplic, a w nawie, wykonano ogrzewanie podłogowe i nową posadzkę nawiązującą w układzie i kolorze do fragmentu zachowanego przy stopniach prezbiterium. Wtórnie wmontowany fragment bogato dekorowanej posadzki z nawy, przeniesiono w bardziej eksponowane sąsiedztwo renesansowej chrzcielnicy. Całość prac związanych z wymianą posadzki prowadzono pod nadzorem archeologicznym w trakcie którego odsłonięto relikty wcześniejszych średniowiecznych faz przekształceń kościoła i pozyskano bogaty materiał historyczny. Pracom konserwatorsko-restauratorskim w pełnym zakresie poddano również elementy renesansowego wyposażenia fary m.in.: stalle w prezbiterium, stalle w kaplicy Górskich o bogatym detalu snycersko-malarskim, ołtarz w kaplicy Górskich z obrazami i konfesjonały, grupę Ukrzyżowania, która została umieszczona w nowym miejscu w kaplicy Borkowskich, w celu stworzenia miejsca dla przeniesionego ołtarza bocznego z kościoła Św. Anny, który historycznie należał do wyposażenia fary. Kolejnym elementem była ambona, dwa ołtarze przytęczowe, prospekt organowy i oryginalny świecznik-żyrandol, wykonany z poroża jelenia tzw. meluzyna. Bardzo zniszczone i dotychczas niedostępne obrazy Świętych Apostołów w stylu późnego baroku, po konserwacji pokazano na specjalnie utworzonej ekspozycji na chórze muzycznym.

Realizacja prac konserwatorskich była możliwa dzięki bezpośredniemu zaangażowaniu proboszcza parafii ks. Tomasza Lewniewskiego. Realizacji prac konserwatorskich podjęły się zespoły prowadzone przez konserwatorów dzieł sztuki Małgorzatę Andron, Elżbietę Welter, Jerzego Kowalskiego i Pawła Sadleja, a robót budowlanych firma Bogdana Rozpędowskiego. Nadzór archeologiczny pełnił Edmund Mitrus z zespołem, nadzór badawczo-architektoniczny – autor projektu budowlanego arch. Tadeusz Michalak. Finanse na realizację zadania pochodziły z funduszy unijnych, w ramach projektu „Kazimierz Dolny oraz wybrane zespoły zabytkowe Powiśla Lubelskiego – renowacja i ochrona dziedzictwa”, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz środków własnych parafii.

 

3. Rektor kościoła p.w. Wniebowzięcia NMP Zwycięskiej – za kompleksową konserwację wnętrza kościoła pobrygidkowskiego.

 

 

Kościół pod wezw. Wniebowzięcia NMP Zwycięskiej przy ul. Narutowicza 6 wraz z klasztorem – przeznaczonym dla Brygidów (którzy funkcjonowali w klasztorze do XVI wieku) i Brygidek (które opuściły klasztor w XIX wieku) – jest po kaplicy Trójcy Świętej i bazylice oo dominikanów – najstarszym zabytkiem sakralnym Lublina. Powstał jako wotum króla Władysława Jagiełły za zwycięstwo pod Grunwaldem - przepowiedziane przez św. Brygidę. Budowę kościoła i klasztoru poprzedziły usilne starania w sprawie uzyskania zgody zakonu Najświętszego Zbawiciela (Salwatora) w miejscowości Vadstena w Szwecji, założonego na podstawie otrzymanych objawień przez Brygidę (członkinie zakonu nazywane były powszechnie brygidkami). Klasztor lubelski był drugim w Polsce po Gdańsku (1386) i pierwszym wzniesionym z fundacji królewskiej. Fakt ten podkreślili Jerzy Braun i Abraham Hogenberg – pisząc: (…) klasztory tego zakonu czyli zgromadzenia istnieją tylko w trzech miejscach w całym świecie, na przestrzeni, na jakiej wyznawana jest religia chrześcijańska i to jedynie tylko w ziemiach podległych władzy najszczęśliwiej panującego króla Zygmunta, a mianowicie: jeden w Królestwie Szwedzkim, drugi tu w Lublinie w Królestwie Polskim, trzeci w Gdańsku w Księstwie Pruskim (…).

 

 

 

Zgodnie z dostępnymi dotychczas źródłami można stwierdzić, że zespół kościoła i klasztoru Brygidek, powstawał w dwóch fazach, z których pierwsza gotycka trwała od około 1412-1426 roku do końca drugiej połowy XVI w., a druga zamykała się w latach 1589-1660. W niezmienionym stanie zespół przetrwał do lat 1830-1862. Kolejne znaczące remonty przeprowadzono w I poł. XX w. Najważniejszą częścią zespołu jest dwunawowy kościół - wystawiony poza murami staromiejskimi, w miejscu XIV wiecznej kaplicy pod wezw. NMP, Św. Barbary i Św. Zofii - z węższym prezbiterium, zakrystią, dzwonnicą oraz bocznymi kaplicami nad którymi ulokowano przejście z klasztoru na chór kościelny.

 

 

W strukturze budowlanej kościoła i na jego ścianach znajdują się elementy związane z okresem Jagiellonów. Wśród nich na szczególne wyróżnienie zasługuje zachowana fragmentarycznie na strychu kościoła - ścienna dekoracja malarska. Powstała zapewne ok. 1470-1480 roku za czasów panowania Kazimierza Jagiellończyka.

 

 

Fundatorem malowideł mógł być sam Król bądź wymieniany w źródłach z tego czasu miejscowy pierwszy polski przeor Marcin z Karnowic. Dekoracja ta najprawdopodobniej w formie fryzu obiegającego nawę główną - znajdowała się pod drewnianym stropem, który pierwotnie przekrywał wnętrze kościoła, po czym po jego zawaleniu w wyniku pożaru i budowie sklepień – znalazła się na poddaszu. Wyróżniała je – wyblakła obecnie - bogata kolorystyka w postaci czerwieni, żółci, brązu, błękitu i ledwo widocznych dzisiaj złoceń. Największe, cztery zachowane fragmenty malowideł przedstawiają:

 

  • wieżę krytą ostro zakończonym hełmem z czterema wieżyczkami po bokach i zabudowania miejskie z basztą,
  • widok pagórków i lasu, za którymi widoczna baszta z blankami oraz zabudowania miejskie,
  • ciasno stłoczonych jeźdźców gdzie na pierwszym planie - namalowano postać na białym koniu ubraną w zieloną szatę i na drugim - grupę jeźdźców w białych zbrojach i hełmach o otwartych zasłonach. Na drugiej części tego fragmentu malowideł przedstawiono postać jeźdźca na białym koniu w koronie na głowie, z prawą ręką uniesioną do góry. Przed nim pokazano giermka, a w tle widoczne mury miasta z wieżą, basztą i niższą zabudową,
  • pochód ciasno stłoczonych jeźdźców na czele z wodzem, siedzącym na koniu o bogatej uprzęży, z nakryciami głowy m.in. w stylu wschodnim.

 

Choć część badaczy interpretowała dotychczas tematykę malowideł jako:

 

  • cykl obrazowy, ilustrujący ważniejsze wydarzenia z czasów panowania Władysława Jagiełły,
  • przedstawienie bitwy pod Grunwaldem,
  • triumfalny wjazd Jagiełły po bitwie pod Tannenbergiem,
  • wyjazd Jagiełły z Lublina do kościoła i klasztoru Brygidów i Brygidek,
  • wjazd rycerzy pod wodzą Kazimierza Jagiellończyka do Lublina,
  • jeden z epizodów legendy św. Krzyża,

to z największym prawdopodobieństwem można stwierdzić, ze tematyką lubelskich malowideł jest Pochód Trzech Króli, nawiązujący stylistycznie do krakowskiego malarstwa sztalugowego z lat 60. XV wieku, a także malowideł czynnego w Krakowie od 1443 roku Mistrza Chórów.

 

Polichromie ścienne zostały poddane kompleksowym zabiegom konserwatorskim i poprzez nową klatkę schodową w wieży kościelnej – udostępnione zwiedzającym. W celu zapewnienia im bezpieczeństwa i wygody zwiedzania na poziomie strychu wykonano drewniane podesty i barierki.

 

 

Przeprowadzone w latach 2011-2012 badania architektoniczne i konserwatorskie – rzuciły nowe światło na fazy przekształceń kościoła klasztornego. W jego obrębie stwierdzono wiele faz przebudów i przekształceń (co podważyło dotychczasowe ustalenia). W pierwszej średniowiecznej – do budowy kościoła wykorzystano mury kaplicy z końca XIV wieku. Z kolejnymi przekształceniami w okresie gotyku - łączą się dekoracje ornamentalne odkryte w glifach otworów okiennych – na poziomie chóru, ceglane filary wspierające profilowane, ostre łuki oraz fryzowa dekoracja obiegająca wnętrze nawy pod drewnianym stropem (zachowana częściowo na poziomie strychu i na poziomie chóru) . W fazie renesansowej – skryto gotyckie otwory okienne, wprowadzono arkady pomiędzy nawami i detal manierystyczny zachowany m.in. w prezbiterium i fragmentarycznie w kaplicach.

 

 

Wskazane wyżej odkryte elementy świadczące o średniowiecznej przeszłości kościoła zostały wyeksponowane, po wcześniejszym wykonaniu zabiegów konserwatorskich. Badania pozwoliły tez przywrócić historyczną dekorację sklepienia i ścian prezbiterium.

 

 

Niemniej ciekawe odkrycia przyniosły prowadzone w obrębie kościoła badania archeologiczne, poprzedzone rozpoznaniem georadarowym - które pozwoliły wskazać co najmniej trzy poziomy historycznych posadzek oraz cztery poziomy pochówków. Podczas tych badań wydobyto m.in. dekorowane trumny, szaty trumienne (przebadane przez kostiumologów i konserwatorów dzieł sztuki), szkaplerzyki, krzyże, medaliki oraz monety pochodzące także z czasów jagiellońskich. Większość znalezisk wyeksponowana została w kryptach i wieży kościelnej. W nowej posadzce wprowadzonej w miejsce zniszczonej z 1910 roku, umieszczono kilka przeszklonych wzierników – przez które można zobaczyć wnętrza wybranych krypt, ceramiczną posadzkę czy relikt XIV wiecznej kaplicy.

 

 

Całości prac dopełnia wymiana zniszczonego pokrycia dachowego przy użyciu dachówki ceramicznej, konserwacja więźby dachowej, wymiana drewnianej stolarki okiennej z lat 50/60 XX w. na ślusarkę okienną w neogotyckiej stylistyce, urządzenie punktu widokowego na ostatniej kondygnacji wieży – połączone z wymianą konstrukcji wspierającej najstarszy dzwon lubelski oraz urządzeniem wystaw nawiązujących do XV-wiecznej przeszłości kościoła.

 

 

Remont kościoła w latach 2011-2012 - jest największym po renesansowej XVII wiecznej przebudowie. Przeprowadzony został dzięki inicjatywie księdza Dariusza Bondyry – Rektora kościoła (wspieranego przez ś.p. Arcybiskupa Józefa Życińskiego). Autorem projektu budowlanego był architekt Janusz Szymanek, wykonawcą prac konserwatorskich firma AC Konserwacja Zabytków (A. Piotrowski, E; Kossakowski, Bożena Żbikowska-Sobieraj, Jacek Sobieraj – z zespołem), wykonawcą robót budowlanych firma Korbud. Nadzór archeologiczny pełnił Rafał Niedźwiadek, badania architektoniczne wykonali Łukasz Holcer i Stanisław Cechosz z Krakowa. Środki finansowe Inwestor pozyskał w znacznej części z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2007-2013, zapewniając przy tym znaczący wkład własny.

 

 

4. Klasztor oo dominikanów w Lublinie – za remont i konserwację kaplicy Tyszkiewiczów w bazylice oo dominikanów w Lublinie.

 

Dominikanie to najstarszy z lubelskich zakonów. Pierwsi zakonnicy osiedlili się na skraju wzgórza staromiejskiego już w poł. XIII w. * O znaczeniu klasztoru – zwanego nie bez powodu „Lubelskim Wawelem” - świadczy nadany w 2007 r. „Znak Dziedzictwa Europejskiego”.

Rewaloryzacja * kaplicy Tyszkiewiczów, uhonorowana tegorocznym Laurem Konserwatorskim podsumowuje ważny rozdział prac konserwatorskich w klasztorze, stanowiąc jego pierwszy zamknięty etap. To przy kaplicy podjęto wstępne prace po odzyskaniu przez zakon całego klasztoru – co miało miejsce dopiero w 1992 r. *To jej wnętrzu – pierwszemu z całego zespołu zabudowy – w pełni przywrócono barokowy blask.

Zbudowana i wyposażona w latach 1645-1658 Kaplica fundacji Jerzego Tyszkiewicza - pełniła rolę chóru zakonnego. Program ideowy wnętrza konsekwentnie podporządkowany został tematyce Krzyża Św., którą prezentują wszystkie elementy wystroju i wyposażenia kaplicy:

  • fresk „Sąd Ostateczny” w kopule - autorstwa Tomasza Muszyńskiego ( ok.1654 r.), *
  • obrazy na płótnie autorstwa Tomasza Muszyńskiego i Albina Kuczewicza z 2 poł. XVII w.,*
  • dekoracja rzeźbiarsko-sztukatorska autorstwa Jana Baptysty Falconiego (1658 r.), na ścianach, *
  • obrazy pokazujące dzieje lubelskich relikwi Krzyża św. i cuda z nimi związane, przedstawione na odwrociu ołtarza głównego pochodzącego z końca XVIII w. *

Wzmocnienie zagrożonej konstrukcji kaplicy Tyszkiewiczów, usytuowanej na stromej skarpie za prezbiterium kościoła św. Stanisława wraz ze stabilizacją tej części skarpy wykonano w 1994 r.*

Wyróżnione Laurem Konserwatorskim kompleksowe prace * przeprowadzono w latach 2010-2012 w ramach zakrojonego na szeroką skalę programu ”klasztor w sercu miasta - II etap renowacji współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Koszty remontu wspierał również Urząd Miasta, Urząd Marszałkowski, Min. Kult. I Dziedzictwa Narodowego i LWKZ.

W I etapie remontu kaplicy przeprowadzono roboty budowlane, związane ze wzmocnieniem konstrukcji sklepień krypt i posadowienia ołtarza głównego.* Wprowadzono ślusarkę okienną, ułożono marmurową posadzkę* . Wzmocniono konstrukcyjnie kopułę, położono nowe pokrycie z blachy miedzianej*.

W kopule należało zszyć groźne dla konstrukcji głębokie spękania, biegnące od nasady latarni ku podstawie (powiązane z przemieszczeniem płaszczyzn), *zabezpieczyć iniekcjami mniejsze pęknięcia * i odspojenia tynku, oczyścić powierzchnię malowidła z zacieków*, zasoleń i zabrudzeń, usunąć wtórne tynki, przemalówki i retusze.* Ubytki wypełniono zaprawą piaskowo-wapienną* , a warstwę malarską uzupełniono przy pomocy punktowania scalającego* i topowania.

Prace przy wielkoformatowych obrazach na płótnie przedstawiających historię Krzyża Świętego - prowadzono w pracowni konserwatorskiej. * Znaczny ciężar i wymiary płócien (większe mają wymiar 4,5 x 3,5 m) oraz zły stan osypującej się warstwy malarskiej wymagały użycia specjalnie skonstruowanych wałów, na których przewijano płótna.* Po wstępnych pracach wymieniono dublaż,* krosna, usunięto przemalowania,* obrazy rozprasowano i zaimpregnowano ,uzupełniono ubytki zaprawy i warstwy malarskiej,* wykończono werniksem. Przeprowadzono konserwację ram

W dekoracji rzeżbiarsko-sztukatorskiej wypełniono głębokie konstrukcyjne pęknięcia, * odsłonięto* - spod licznych przemalowań - oryginalną powierzchnię, oczyszczono, podklejono rozwarstwienia tynków , uzupełniono ubytki formy, zrekonstruowano napisy na kartuszach; sztukaterię pomalowano farbą wapienną w nawiązaniu do kolorystyki oryginału. *

Klasycystyczny ołtarz architektoniczny od strony kościoła jest w całości pozłocony, od strony kaplicy* dekorowany jest scenami malowanymi na płótnie naklejonym na strukturę ołtarza. Srodkowa część zamalowana była na biało.

Wzmocniono strukturę ołtarza, dokonano uzupełnień drewnianych elementów, odsłonięto pierwotne marmoryzacje*, zakonserwowano i uzupełniono złocenia,* oczyszczono i zabezpieczono temperowe malowidła, zakonserwowano figury aniołów.

Wyposażenie kaplicy stanowią stalle z dekoracją snycerską i malarską *(2 poł. XVII w.) z przedstawieniami świętych zakonników.

Elementy stalli zdemontowano, oczyszczono, przeprowadzono dezynsekcję, usunięto olejne przemalowania* odsłaniając zieloną marmoryzację. *Wymieniono zniszczone fragmenty drewniane, uzupełniono ubytki drewna i zapraw. Zakonserwowano ok. 70% oryginalnych powierzchni srebrzonych, uzupełniono warstwę malarską, zawerniksowano.

Wykonawcą robót była firma LUBREN MONIKA WERESKI

Prace konserwatorskie wykonała Pracownia Konserwacji Zabytków Macieja Filipa.

Remont zespołu klasztornego – w ramach którego przeprowadzono rewaloryzację kaplicy- rozpoczęty w 2006 r. do roku 2012 prowadził Przeor o. Robert Głubisz.

Dziś mają tu miejsce wydarzenia artystyczne i kulturalne, a w krużgankach północnego skrzydła urządzono muzeum, gdzie obejrzeć można część skarbów klasztoru w sercu miasta.*

Obecny Przeor, O. Grzegorz Kluz kontynuuje remont bazyliki – w czerwcu zakończy się konserwacja jej prezbiterium.

 

5. Parafia rzymskokatolicka p.w. Św. Floriana i Św. Katarzyny w Gołębiu – za prace konserwatorskie przy kościele parafialnym

 

Kościół parafialny w Gołębiu powstały w latach 1628-36, jest przykładem późnorenesansowej manierystycznej architektury o bogatym detalu architektonicznym nawiązujących do form niderlandzkich. Obecna formę architektoniczną nadano kościołowi w XIX wieku poprzez dobudowanie wież, które w okresie drugiej wojny światowej uległy zniszczeniu wraz z dachem i częścią fasady. Odbudowany kościół, w II poł. XX wieku przechodził kolejne remonty lecz bez specjalistycznego i kompleksowego rozpoznania konserwatorskiego. Okazja do podjęcia działań w tym zakresie pojawiła się w 2010 r., w momencie rozpoczęcia realizacji projektu unijnego. Stan zachowania kościoła wskazywał na konieczność podjęcia prac konserwatorskich. Ceglane lico muru kościoła było silnie zabrudzone, w jego obrębie występowały wysolenia i wtórne reperacje. Bogaty detal architektoniczny elewacji miał liczne uszkodzenia, ubytki i przemalowania. Prace konserwatorskie wiązały się w I etapie z oczyszczeniem ceglanego lica i przebadaniem kolorystyki detalu architektonicznego, wymianą pokrycia dachowego z blachy, a w dalszej kolejności wykonaniem pełnej restauracji ceglanych murów wraz z odtworzeniem kolorystyki dekoracji architektonicznej. W efekcie przeprowadzonych prac wyeksponowano pierwotny zamysł estetyczny wystroju elewacji, wież i detalu architektonicznego, oparty na zasadzie kontrastu czerwonego wątku ceglanego z jasną wyprawą narzutową. Zabezpieczono również partie przyziemia kościoła poprzez wykonanie izolacji i opasek z kostki granitowej wraz z systemem ciągów komunikacyjnych wokół kościoła i zagospodarowaniem terenu przyległego. Pracami objęto murowane ogrodzenie, którego stan zachowania był katastrofalny. Przeprowadzone prace pozwoliły na poprawę stanu technicznego ogrodzenia oraz podniesienie jego walorów estetycznych. Wnętrze kościoła na skutek nakładania kolejnych warstw malarskich, utraciło czytelność formy, proporcji i historyczne walory estetyczne. Przystępując do prac należało rozpoznać kolorystykę zarówno powierzchni sklepienia z listwami sztukatorskimi jak i form płaskorzeźbionych przedstawień Świętych i proroków. Na podstawie badań przywrócono pierwotną kolorystykę wnętrza w jasnych tonacjach, z ciemniejszymi podmalowaniami detalu. Pierwotną estetykę, przywrócono też polichromowanej drewnianej balustradzie obiegającej wnętrze ponad gzymsem, co nadało całości właściwych proporcji. Zadbano o oryginalne elementy architektury budynku, jak wewnętrzne schody prowadzące na chór muzyczny oraz służące celom obronnym obejście kościoła z okienkami strzelniczymi. Dokonano demontażu posadzki wraz z rozpoznaniem archeologicznym i położono nowe płyty kamienne z zachowaniem historycznego układu, w kolorystyce nawiązującej do prezbiterium , które było restaurowane we wcześniejszych latach. Pracom konserwatorskim i restauratorskim poddano zabytkowe elementy wyposażenia kościoła tj. ołtarz główny z obrazami, ołtarze boczne w nawie z elementami składowymi, barokowy prospekt organowy, późnorenesansowe retabula ołtarzowe, ambonę stanowiącą oryginalne połączenie konstrukcyjno-artystyczne z dwoma konfesjonałami; pojedyncze konfesjonały, w tym jeden z napisem imiennym odnoszącym się do ks. Szymona Grzybowskiego, proboszcza parafii i budowniczego kościoła oraz datą 1636 tj. zakończenia jego budowy. Kolejnym elementem poddanym konserwacji z renesansowego wyposażenia były ławki oraz ceramiczne rzeźby proroków starotestamentowych, które pierwotnie stanowiły wystrój Kaplicy Loretańskiej, skąd zostały przeniesione do wnętrza kościoła, a w ich miejsce wykonano kopie.

Nad całością realizacji zadania czuwał proboszcz parafii p.w. Św. Floriana i Św. Katarzyny w Gołębiu ks. Waldemar Stawinoga, a bezpośrednio w wykonaniu prac uczestniczyły zespoły prowadzone przez konserwatorów dzieł sztuki Aleksandra Piotrowskiego, Joanny Kłoda-Zajączkowskiej i Pawła Sadleja, oraz firma budowlana Jacka Wojdyły. Nadzór konserwatorski pełniła Marta John-Koziak. Nadzór archeologiczny pełnił Edmund Mitrus. Finanse na realizacje zadania pochodziły z funduszu Unii Europejskiej i środków własnych parafii.

 


LAUR KONSERWATORSKI 2014

 

9 maja 2014 roku wręczone zostały nagrody w ramach piętnastej edycji Wojewódzkiego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego. W trakcie uroczystości referat okolicznościowy pt. „ Rola zabytków w turystce kulturowej” wygłosił prof. zw. dr hab. inż. arch. Wojciech Kosiński. Uroczystość będzie także okazją do wręczenia odznak Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Za opiekę nad zabytkami”, szesnastu gospodarzom zabytków.

Celem konkursu jest:

· wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,

· promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,

· uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

W edycji konkursu 2014, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

 

 

1. Gminie Biała Podlaska za odtworzenie barkowego ogrodu na terenie zespołu zamkowego w Białej Podlaskiej.

Zamek radziwiłłowski w Białej Podlaskiej w historiografii polskiej architektury nowożytnej uznany został za jedno z czołowych dzieł tzw. stylu Wazów. Początki zamku należy wiązać z osobą Aleksandra Ludwika Radziwiłła. On to w 1622 r. podjął trud budowy pałacu wg. projektu muratora lubelskiego Pawła Negroniego. Projekt pierwszego ogrodu wykonał ogrodnik o nazwisku Nicoli. Nie znamy planu ogrodu z tego okresu oraz zakresu zniszczeń jakie miały miejsce w czasie „potopu szwedzkiego”. Były one zapewne niewielkie ponieważ już w 1670 r. Biała gościła króla polskiego i posłów na sejm.

Znaczące zmiany w zespole zamkowym miały miejsce latach 1680-1706 r. i związane był z przekształceniem zespołu bialskiego na modłę francuską przez Karola Stanisława I Radziwiłła. Wytyczono wówczas nowy dziedziniec paradny, obudowano go oficynami, przekształcono sam pałac oraz ogród ozdobny. Ogród włoski pozostał między dziedzińcem a wschodnią kurtyną fortyfikacji ziemnych. Adaptując wcześniejsze założenie ogrodowe w znacznej mierze pozostawiono wystrój roślinny i rozplanowanie, zachowano cechy ogrodu barokowego formowanego na modłę włoską, w tej formie ogród przetrwał aż do lat 30. XIX w..

Inwentarze z lat 1764-77 określają go ciągle jako „ogród włoski”. Zarys głównego wnętrza i ornamentalnych parterów uwidocznione zostały na zachowanej mapie z 1777 r. sporządzonej przez Leonarda Targońskiego. W tym okresie ogród posiadał grabowe szpalery, grotę muszlową, fontannę i inne dekoracyjne urządzenia. Od dziedzińca paradnego oddzielony był ogrodzeniem z żelaznymi przęsłami osadzonymi w murowanych filarach. W 1870 roku niszczeniu uległo ogrodzenie od strony ogrodu oraz sam ogród.

W 1922 r. zaniedbany zespół zamkowy nabywa Powiatowy Związek Samorządowy, adaptuje. Dziedziniec paradny adaptowano na park miejski obejmujący także obszar dawnego „ogrodu włoskiego”. Pozostałą część ogrodu zamieniono na niewielki sad. Wprowadzone zmiany zatarły całkowicie wcześniejszą, barokową kompozycję ogrodową. Tę część zespołu zaczęto nazywać „parkiem miejskim” .

Tuż po II wojnie światowej podjęto pierwsze próby przywrócenia założeniu zamkowemu jego dawnych walorów. W 1958 r. Gerard Ciołek wykonał „Projekt rekonstrukcji zespołu z przeznaczeniem na park miejski. Według zawartych w nim rozwiązań - w bastionie północnozachodnim, wykonano amfiteatr, a na dziedzińcu sieć ścieżek w układzie geometrycznym. Uzupełniono nasadzenia drzew.

W roku 1983 lubelskie PKZ opracowały koncepcję rewaloryzacji zespołu. Opracowanie koncepcji dotyczącej parku powierzono Annie Obrębskiej. Opracowaniu towarzyszyły prace studialne, badania archiwalne, analizy stylistyczne oraz badania archeologiczne.

Kolejną próbę opracowania programu naprawczego podjęto w 1998 r. Nową koncepcję rewaloryzacji założenia parkowego wykonał zespół specjalistów kierowany przez Edwarda Bartmana. W koncepcji tej, uwzględniono wygląd ogrodu z 1777 r. odzwierciedlony na mapie Targońskiego oraz wcześniejsze opracowania przez Gerarda Ciołka

W 2011 r., w oparciu o wcześniejsze opracowania, powstał projekt realizacyjny „Zagospodarowanie zespołu zamkowego Radziwiłłów w Białej Podlaskiej" autorstwa Dariusza Króla z zespołem. Zakresem opracowania objęto paradny dziedziniec zamkowy oraz bezpośrednio przylegający do niego teren dawnych ogrodów włoskich.

Prace rewaloryzacyjne prowadzone w oparciu o wyżej wymienione dokumentacje - prowadzone były w latach 2012 i 2013. W ich wyniku :

· uczytelniono dziedziniec zamkowy,

· po odkryciu fundamentów odtworzono ozdobne ogrodzenie między dziedzińcem a ogrodem włoskim,

· wyremontowano kaplicę zamkową,

· konserwacji poddano dekorację sgraffitową na elewacjach wschodniej wieżyczki,

· odtworzono kwaterowy ogród włoski łącznie z wewnętrznym placem na który wprowadzono fontannę,

· płaskie kwatery ozdobne obsadzono zimozielonym bukszpanem, powierzchnię między bukszpanem wypełniono dąbrówką rozłogową – niską byliną okrywającą,

· labirynt obsadzono grabem pospolitym z przeznaczeniem do utworzenia żywopłotu,

· nawierzchnie alejek wykonano jako szutrowe,

· wykonano podświetlenie ogrodu oraz obiektów architektonicznych.

Prace te przyczyniły się do podniesienia walorów estetycznych i użytkowych całego założenia.

Wykonawcą głównym prac konserwatorskich i robót budowlanych była bialska firma „Balbud”, prace konserwatorskie wykonała Zofia Kamińska-Rózga z zespołem.

 

 



2. Parafii rzymskokatolickiej p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Augustyna w Kraśniku – za konserwację prezbiterium kościoła parafialnego.

Kraśnik należy do grupy najstarszych ośrodków miejskich na Lubelszczyźnie, prawa miejskie otrzymał w 1377. Badacze wskazywali, że w XIII wieku istniała tu osada z zamkiem i kościołem w granicach obwarowań. Badania archeologiczne z ostatnich lat pozwoliły ustalić, że teren w obrębie obecnego kościoła był zasiedlony już IX-X wieku, co potwierdzają znaleziska fragmentów ceramiki oraz odkryte obiekty ziemne, jak palenisko. Pierwsze wzmianki o parafii w Kraśniku pojawiają się w roku 1403 r. Od początków XV wieku miasto pozostawało w rękach Tęczyńskich herbu Topór.

Budowa najstarszego murowanego kościoła kraśnickiego została podjęta w 1 poł. XV wieku. Z badań wynika, że najstarsza część świątyni obejmująca wybudowane z cegły gotyckiej prezbiterium powstała ok. 1448 roku. W kolejnym etapie dobudowano parterową zakrystię oraz skarbczyk. Najważniejsza rozbudowa nastąpiła przed rokiem 1469 i związana jest ze sprowadzeniem do Kraśnika z Krakowa kanoników regularnych. Wówczas do ceglanego prezbiterium dobudowana została z ciosów kamiennych nawa główna i boczne z kruchtą od strony południowej, a starszy kościół został przesklepiony i włączony w nową bryłę jako prezbiterium. Kościół uzyskał wezwanie Wniebowzięcia NMP i Św. Augustyna.

Zmiana wystroju i wyposażenia świątyni o charakterze renesansowym nastąpiła w latach 1527-41.

W roku 1604 Kraśnik zostaje włączony do Ordynacji Zamoyskich. Przebudowy aż po 2 poł. XIX wieku, wiążą się z działaniami tej rodziny. Szczególnie istotna była przebudowa ok. roku 1657, gdy świątynia został spalona i zniszczona przez Szwedów. Uszkodzony został gotycki szczyt nad nawą główną. Kościół został szybko odbudowany i wyposażony w stylu barokowym. Dokonano zmian w wystroju elewacji, poprzez wybudowanie nowych szczytów oraz otynkowanie ceglano-kamiennego wątku murów. Na zakończeniu nawy południowej zrealizowana została kaplica MB wraz z wystrojem rzeźbiarskim i malarskim. W roku 1806 zabielono większość malowideł we wnętrzu. Kasata klasztoru kraśnickiego w 1864 r. kończy rozwój założenia. Ostatni etap zasadniczych przekształceń kościoła przypada na rok 1911 i związany jest z nadbudową wieży z zegarem nad kruchtą od strony południowej. Kolejne lata XX wieku to starania o odzyskanie przez kościół całości zabudowań klasztornych i remonty bieżące.

Zaplanowane w 2007 r. przez nowego proboszcza parafii w Kraśniku ks. Jerzego Zamorskiego kosmetyczne malowanie elewacji stało się powodem rewolucyjnych zmian estetyczno-architektonicznych kościoła kraśnickiego. Usuwanie cementowych tynków korpusu nawowego ujawniło dobrze zachowane lico kamiennych ciosów z napisami i znakami funeralnymi. Wobec tych faktów zdecydowano o przeprowadzeniu rekonstrukcji gotyckiej formy kościoła, analizowanej lecz nie zrealizowanej w pocz. XX wieku przez Adolfa Szyszko-Bohusza. W roku 2010 prace przy kościele zawężono do konserwacji elewacji oraz wnętrza najstarszej części kościoła, jakim jest gotyckie prezbiterium.

W przypadku elewacji prezbiterium głównym zagadnieniem było usunięcie cementowych tynków z oryginalnego gotyckiego ceglanego wątku muru. Próby pokazały, że jest to możliwe bez konieczności zastosowania większych uzupełnień materiałowych. Odnaleziono fragmenty dobrze zachowanych powierzchni wraz ze spoinowaniem. Pozwoliło to komisji z udziałem rzeczoznawcy, określić sposób odtworzenia gotyckiej koncepcji estetycznej, poprzez staranną konserwację lica ceglanego gotyckiego muru, z uzupełnieniem struktury profilowanych spoin i wyeksponowaniem kamiennych pasów cokołu i gzymsu. W trakcie prac w blendzie za ołtarzem odsłonięto fragmenty zamurowanego kamiennego gotyckiego maswerkowego otworu okiennego. Okno przygotowano do odtworzenia. Analizowano również sposób opracowania estetycznego elementów barokowych dodanych do prezbiterium tj. szczytu nad prezbiterium i kaplicy MB od strony pd. Rozpoznanie na obiekcie ujawniło przekształcenia i zmiany formy detalu w obrębie szczytu wschodniego. Wątpliwości budziła również dekoracja sgraffitowa szczytu, wykonana w l. 70 XX wieku. Formę szczytu odtworzono na podstawie wykonanych badań. W przypadku sgraffita wykonano nową kompozycję z przedstawieniem patronki kościoła. Przylegająca od południa do prezbiterium kaplica MB, uzyskała również nową estetykę. Zdecydowano o eksponowaniu kamiennego nieregularnego wątku muru, po wykonaniu prac technicznych i uporządkowaniu powierzchni.

Prace we wnętrzu prezbiterium objęły całość wystroju i wyposażenia. Siatka gotyckich sklepień nosiła ślady licznych przemalowań, zarówno w obrębie kamiennych żeber z plakietkami herbowymi, jak również w wysklepkach. Oryginalne kamienne żebra pokryte były późniejszą wczesno barokową dekoracją w postaci malowanych w jodełkę stylizowanych motywów roślinnych, związanych z dekoracją ścian. Wysklepki posiadały gotyckie wyprawy tynkowe z pobiałą i dekoracją malarką przy zwornikach. Przyjęto do realizacji koncepcję połączenia obu dekoracji gotyckiej w wysklepkach i barokowej na żebrach, współgrających ze sobą. W przypadku wykazującej zabrudzenia i spękania powierzchniowe dekoracji ścian, wykonano pełny zakres prac konserwatorskich z korektą uzupełnień wykonanych w l. 60 XX wieku. Na ścianach za stallami odnaleziono gotyckie zacheuszki ze śladami najwcześniejszych warstw oraz malowaną na ścianie za ołtarzem głównym tablicę z gotycką inskrypcją. Stan zachowania złoconego w całości późno renesansowego ołtarza był zróżnicowany. Część złoceń była w stanie zadowalającym, a część wymagała znacznych uzupełnień - co przy mnogości detalu rzeźbiarsko-snycerskiego było zadaniem pracochłonnym lecz dającym ostatecznie pozytywny końcowy efekt estetyczny. Ciekawe odkrycia przyniosła konserwacja późno renesansowych elementów wyposażenia tj. ławy kolatorskiej i stalli z obrazami, które w ciągu wieków uzyskały stylistykę XX wiecznych mebli. W trakcie prac potwierdzono manierystyczny sposób dekorowania elementów o szerokiej gamie kolorystycznej w tle, ze złoceniami detalu, obramiającego przedstawienia malarskie, związane z historią świętych kanoników.

Prace przy konserwacji wystroju elewacji prezbiterium prowadził zespół pod kierunkiem konserwatora dzieł sztuki mgr Macieja Filipa, a prace przy wystroju wnętrza zespół pod kierunkiem mgr Rolanda Roga. Zadanie zakończone w 2013 roku zrealizowała parafia kraśnicka przy udziale funduszy unijnych.


 

 

3. Barbarze i Dariuszowi Chwesiukom – za remont i konserwację pałacu w Cieleśnicy.

 

Najstarsza wzmianka o majętności Cieleśnica pochodzi z 1516 r., kolejna z 1576 r. zawiera opis pierwszego dworu oraz towarzyszących mu ogrodów i budowli gospodarczych. Należał do rodziny Andruszkiewiczów. Na pocz. XVI wieku Cieleśnica przeszła w ręce Jerzego Greka, który sprzedał tę majętność w 1630 r. wraz z dworem Aleksandrowi Ludwikowi Radziwiłłowi, właścicielowi pobliskiej Białej. W rękach Radziwiłłów folwark Cieleśnica, wchodzący w skład hrabstwa bialskiego znajdował się do aż do roku 1810. W tymże roku Cieleśnicę nabył Andrzej Serwiński, który zapewne wg projektu Antonio Corazziego, zbudował w latach 1832-35 klasycystyczny pałac i otoczył go rozległym parkiem ze stawami. Następnie Cieleśnica przeszła w ręce rodziny Rosenwerthów . Na pocz. XX w. objął ją w posiadanie Stanisław Różyczka Rosenwerth, znany na Podlasiu działacz społeczny i gospodarczy, właściciel m.in. bialskiej fabryki samolotów. W czasie I wojny światowej majątek - w tym pałac - zostały nieznacznie zdewastowane. Remont pałacu po zniszczeniach wojennych połączono z przebudową wnętrz piętra. Prace te wykonano w latach 1921-28 wg projektów arch. Kazimierza Skórewicza oraz arch. Romualda Gutta. Obiekt nie ucierpiał w czasie II wojny światowej. Przejęty w 1944 r. na własność państwa został przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zamieniony na Dom Pracy Twórczej. Po wywiezieniu wyposażenia do Warszawy, przekazany w 1950 r. na własność PGR w Roskoszy i adaptowany na biura, a po 1972 r. po przekomponowaniu wnętrza zamieniony na przedszkole oraz niewielki ośrodek zdrowia. Po opuszczeniu pałacu przez wzmiankowanych użytkowników praktycznie nieużytkowany do 2004 r. Po odzyskaniu zespołu przez Rosenwerthów, spadkobierców ostatnich właścicieli , odsprzedany kolejnemu prywatnemu nabywcy. W 2009 r. pałac nabyli Barbara i Dariusz Chwesiukowie .

 

Przed przystąpieniem do prac remontowych i konserwatorskich opracowano pełną dokumentację (obejmującą cały zespół pałacowy), z adaptacją na zespół hotelowo-gastronomiczny - wykonaną przez arch. Tomasza Suchockiego i arch. Iwonę Suchocką. Opracowano także programy konserwatorskie obejmujące detal architektoniczny oraz kompozycje rzeźbiarskie.

 

W ramach prac w latach 2011-2013 :

 

. wymieniono zniszczone elementy więźby dachowej oraz pokrycie dachowe, zrekonstruowano stolarkę okienną, oraz część stolarki drzwiowej, zachowane drzwi o charakterze zabytkowym poddano konserwacji,

 

· na elewacjach wymieniono tynk,

 

· konserwacji poddano detal architektoniczny,

 

· wykonano konserwację kompozycji rzeźbiarskiej attyki oraz kolumn portyku,

 

· wzmocniono konstrukcyjnie taras ogrodowy, wykonano nowe balustrady schodów, poddano konserwacji schody i posadzkę,

 

· wymieniono tynki we wnętrzu, zrekonstruowano fasety i rozety,

 

· wykonano prace konserwatorskie we wnętrzach,

 

· przeprowadzono konserwację kominka i pieców oraz konserwację klatek schodowych.

 

Prace remontowe i adaptacyjne przeprowadzono z poszanowaniem zabytkowego charakteru obiektu. Utrzymano historyczne rozplanowanie wnętrza na parterze z reprezentacyjnym hallem i dużą salą w trakcie ogrodowym, przyległymi pomieszczeniami i bocznymi klatkami schodowymi. Na piętrze poddano konserwacji wszystkie pomieszczenia. Zachowano i poddano konserwacji wszystkie zabytkowe elementy wystroju wnętrza oraz elewacji. Elementy niezachowane odtworzono w oparciu o zachowane fragmenty, utrzymując klasycystyczny charakter obiektu.

 

Wykonawcą głównym robót budowlanych była bialska firma „Balbud”, prac konserwatorskich - Zofia Kamińska-Rózga z zespołem.





 

4. Gminie Lublin – za konserwację i restaurację powizytkowskiego zespołu klasztornego w Lublinie.

 

Dzieje budowy założenia klasztornego sięgają 1723 roku, gdy z inicjatywy Jana na Słupowie Szembeka, Kanclerza Wielkiego Koronnego, w Krakowie powstała fundacja na rzecz sprowadzenia Zgromadzenia ss Wizytek do Lublina. Siostry pojawiły się w Lublinie w tym samym roku. Dwa lata później, na terenie gruntów wykupionych od brygidek, rozpoczęto wznoszenie drewnianego kościoła i klasztoru według wzorców przyjętych z reguły zakonnej macierzystego klasztoru zgromadzenia, we francuskim Annecy. W pierwszej kolejności wzniesiono lamus, studnię i ogrodzenie otaczające całość klasztornych gruntów.

Pożar z 1732 roku strawił wzniesione z drewna zabudowania klasztorne. W tym czasie siostry zamieszkały w lamusie, gdzie doraźnie urządzono kaplicę. W 1734 roku wzniesiono pierwszy zachodni człon klasztoru, akt erekcyjny pod budowę kościoła wmurowano 16 września 1748 roku. Odkryto go podczas nadzorów archeologicznych - w postaci cynowo-ołowiowej płyty z inskrypcją w języku łacińskim, przykrywającej „skrzynkę” wykonaną z piaskowca. Pod płytą znaleziono cztery złote dukaty i jeden złoty dwudukat oraz medalion. W latach 30. XVII w. wzniesiono łącznik wiążący klasztor z lamusem, co wynika z badań architektonicznych.

Chełmski biskup Józef Euastachy Szembek 24 września 1752 roku konsekrował kościół. W 1767 roku przed klasztornym kościołem wzniesiono murowaną kapliczkę z figurą Chrystusa Frasobliwego.

W 1809 roku nastąpiła kasata zakonu i zajęcie budynków na potrzeby lazaretu wojskowego. Wygląd zespołu z tego okresu utrwalił Józef Dombeck na obrazie „Wjazd Generała Zajączka do Lublina”.

W inwentarzu z 1816 roku napisano: …”Gmach ten cały murowany naokół osobnym murem, wysokości łokci (brak) obwiedziony, pokryty dachówką, która z roku 1815 – należycie wyreperowana, znajduje się w dobrym stanie co do murów, dachu, rynwów. Wchodząc do tegoż z frontu znajduje się brama ozdobiona dwoma wieżami pobocznymi, pokrytymi blachą białą i obok nich dwie furtki …”

 

W latach 1836-39 kościół klasztorny przebudowano na cerkiew, obniżając jego wysokość. Wyburzono sklepienia i zlikwidowano barokowego wystrój fasady. Cerkiew pokryto dachem z pięcioma kopułami.

W tym czasie budynki klasztorne zostały przejęte w całości na cele wojskowe na terenie dawnych ogrodów wybudowano obiekty szpitalne, koszarowe , magazynowe i stajnie.

Siostry początkowo przeniesiono do klasztoru karmelitów bosych, a potem w 1836 do klasztoru pobrygidkowskiego. W 1882 roku ss Wizytki opuściły Lublin. Cerkiew zlikwidowano w 1918 roku, co było powodem kolejnych zmian m.in. związanych z przebudową wnętrza, oraz dobudową ganku przed głównym wejściem, kolejną zmianą proporcji dachów. Po II wojnie światowej, w związku z wytyczeniem ulicy Hempla zlikwidowano mury klasztorne, których istnienie potwierdziły badania archeologiczne. W lipcu 1951 roku rozważano wyburzenie całości klasztoru m.in. z powodu budowy gmachu Wschodniej DOKP. Negatywnie do tych zamiarów odniósł się lubelski WKZ, analogicznie jak w 1967 roku – do budowy wysokich wieżowców w tym miejscu. W latach 60. XX w. klasztor zaadaptowano na funkcje kulturalno-społeczne, a pomieszczenia części wschodniej przydzielono Akademii Medycznej.

W latach 70. XX w. dokonano kolejnej istotnej przebudowy wnętrza dawnego kościoła, poprzez budowę stropu opartego na belkach stalowych, dzielącego dawną nawę na dwie kondygnacje .

W 2003 roku cały zespól klasztorny przejęła gmina Lublin, podejmując jednocześnie starania w kierunku jego adaptacji na Centrum Kultury.

W ramach realizacji inwestycji m.in. :

 

· przywrócono historyczną formę dachu dawnego kościoła oraz zabudowań Klasztornych,

· odtworzono historyczną formę dachu lamusa, a także jego szczytu wraz z odkrytą w trakcie prac dekoracją architektoniczną i malarską,

· przywrócono bryłę łącznika d. lamusa z klasztorem,

· zlikwidowano wtórne podziały wnętrz w korytarzach klasztornych,

· przywrócono zbliżony do historycznego wystrój dawnej elewacji kościoła,

· zrewaloryzowano trzy wirydarze, dwa mniejsze zadaszono,

· przywrócono pierwotne rzędne terenu przed frontem klasztoru ,

· zlikwidowano dawny strop i odtworzono jednoprzestrzenność wnętrza dawnego oratorium ,

· we wnętrzu dawnego kościoła, wprowadzono dekorację architektoniczną m.in. w postaci pilastrów i gzymsów,

· w lamusie odsłonięto polichromie ścienne o podziałach architektonicznych,

· w klatkach schodowych odsłonięto fragmenty przedstawień figuralnych,

· kolorystycznie zaznaczono układ dawnych sklepień oraz przywrócono wnęki na świece w korytarzach klasztornych,

· konserwacji poddano odkryte sentencje w języku polskim i łacińskim nad wejściami do cel klasztornych,

· transferowano fragmenty XIX wiecznych polichromii z dawnego kościoła i przeniesiono na korytarz klasztorny,

· rozpoznano i zadokumentowano relikty kruchty i słupów podtrzymujących chór pod posadzką kościoła.

Zakończone w 2013 roku m.in. dzięki dotacji unijnej – prace konserwatorskie, przywróciły krajobrazowi kulturowemu Lublina zbliżoną do pierwotnej - formę jednego z najważniejszych zabytków. Generalnym wykonawcą inwestycji była firma WARBUD, prace konserwatorskie wykonywał zespól pod kierunkiem Małgorzaty Podgórskiej-Makal, nadzór archeologiczny pełnił Czesław Hadamik, nadzór architektoniczny – Waldemar Niewalda, Tomasz Stankiewicz i Krzysztof Janus.


 

 

 

LAUR KONSERWATORSKI 2015

 

28 kwietnia 2015 roku zostały wręczone nagrody w ramach szesnastej edycji Wojewódzkiego Otwartego Konkursu o „Laur Konserwatorski”, organizowanego przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pod patronatem Generalnego Konserwatora Zabytków, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego. W trakcie uroczystości referat okolicznościowy pt. „Europejskie odniesienia odkryć średniowiecznej architektury monumentalnej na ziemi chełmskiej” – wygłosi prof. dr hab. Andrzej Buko, Dyrektor Instytutu Archeologii Polskiej Akademii Nauk.

Uroczystość była także okazją do wręczenia odznak Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Za opiekę nad zabytkami”, osiemnastu gospodarzom zabytków.

Celem konkursu jest:

  • wyłonienie wyróżniających się realizacji konserwatorskich cechujących się wysoką jakością, prawidłowością działań przy zabytku, szczególną dbałością o kompleksowe przywrócenie mu świetności i utrwalenie wartości oraz znaczenia,
  •  

  • promocja dobrych wzorów realizacji prac przy zabytku , adaptacji i dbałości o jego właściwe utrzymanie i zagospodarowanie,
  •  

  • uhonorowanie i wyróżnienie wzorowych inwestorów-gospodarzy zabytków i wykonawców prac.

 

W edycji konkursu 2015, kapituła pod przewodnictwem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków postanowiła przyznać „Laury Konserwatorskie” czterem gospodarzom zabytków, wypełniającym zasady określone w regulaminie konkursu.

 

Sądowi Okręgowemu w Lublinie za remont i konserwację wnętrz Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie

Sąd Rejonowy przy Krakowskim Przedmieściu 76 w Lublinie (dawny Sąd Okręgowy) zbudowany został w latach 1892-95 Od czasu powstania funkcjonuje zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem. Niezmienność funkcji potwierdza racjonalność przełożenia programu użytkowego na zastosowaną koncepcję przestrzenno-architektoniczną, którą można uznać za przykład perfekcyjnego dostosowania formy do funkcji. Pod względem stylu obiekt jest utrzymany w konwencji późnego klasycyzmu z elementami neobaroku.

Od czasu powstania nie podejmowano w budynku sądu żadnych poważniejszych prac. Obiekt był poddawany jedynie bieżącym remontom i naprawom.

Szeroko zakrojony program robót rewaloryzacyjnych podjęto dopiero w latach 2002-2005 . Wykonano wówczas konserwację detalu architektonicznego elewacji, remont tynków, wymianę stolarki okiennej (uwzględniając historyczne podziały na kwatery, profilowanie szprosów i listew przymykowych), malowanie elewacji. Uporządkowano zieleń wokół budynku. Zagospodarowano dziedziniec główny i odbudowano ogrodzenie. Zrealizowanie powyższego zakresu prac przywróciło obiektowi oraz jego bezpośredniemu otoczeniu pierwotny wyraz architektoniczno-urbanistyczny. Te działania zostały uhonorowane przyznaniem Laura Konserwatorskiego w 2006 r. Mimo sukcesywnie prowadzonych robót, w złym stanie nadal znajdowała się drewniana konstrukcja więźby dachowej, a przede wszystkim jej oryginalna wieszakowa część nad środkowym traktem, podtrzymująca efektowny, dwupoziomowy świetlik. Zacieki z nieszczelnego świetlika górnego, jego ciężka, stalowa konstrukcja wypełniona taflami zbrojonego szkła doprowadziły do trwałych odkształceń, objawiających się ugięciem drewnianych belek i uszkodzeniami dekoracji sztukatorskich.

 

 

Przystąpienie do działań remontowo-konserwatorskich we wnętrzach sądu poprzedził etap prac przedprojektowych. Zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi opracowana została ekspertyza oraz szereg inwentaryzacji poszczególnych elementów obiektu (stolarka drzwiowa, detal architektoniczny, kominki). Powyższe opracowania posłużyły do wykonania dokumentacji projektowej, na którą złożył się przede wszystkim Projekt budowlano-wykonawczy remontu budynku Sądu Rejonowego w Lublinie, autorstwa mgr inż. arch. Jacka Cieplińskiego i dr inż. Anny Halickiej z 2006 r. oraz Program prac konserwatorskich autorstwa mgr sztuki Magdaleny Gawłowskiej. Renowację pomieszczeń poprzedziły roboty budowlane polegające na remoncie elementów konstrukcji budynku, związane z: wymianą stropów nad II piętrem, świetlików dachowych, konserwacją i częściową wymianą więźby oraz poszycia dachowego. W poziomie piwnic wykonano izolację przeciwwilgociową. Konstrukcja galerii wewnętrznych została wzmocniona. Przestrzeń holu i ciągów komunikacyjnych została pozbawiona wtórnych przekształceń poprzez demontaż prowizorycznych ścianek i kiosków. Tynki poddano naprawom. Posadzki i parkiety zakonserwowano lub – w przypadku znacznych uszkodzeń – wymieniono we fragmentach na nowe.

 

Wnętrzom przywrócono kolorystykę powtarzającą historyczną (ustaloną na podstawie badań tynków i warstw malarskich), konserwacji poddano detal architektoniczny. Ze sztukaterii usunięto wtórne przemalowania, uzupełniono brakujące elementy posługując się formami zdjętymi z oryginału . Całość scalono kolorystycznie. W dwóch pomieszczeniach poddano konserwacji kompletnie zachowane kominki ceramiczne, bogato dekorowane, pokryte beżową i zieloną glazurą. Szczególnie starannym zabiegom renowacyjnym poddano oryginalny, drewniany wiatrołap, unikatową żeliwną klatkę schodową w starym archiwum, a także liczne żeliwne osłony przewodów wentylacyjnych.

 

Wykonane prace konserwatorskie i roboty budowlane cechują się wysoką jakością. W wyniku stałego nadzoru konserwatora dzieł sztuki nad prowadzanymi działaniami - w ściennych wnękach odkryte zostały mazerunki imitujące stolarkę drzwiową - które poddano specjalistycznej konserwacji. W trakcie prac odnaleziono także oryginalne stopnie schodów bocznej klatki schodowej, wykonane z piaskowca, które poddano konserwacji. Szczególnej uwagi wymagały niezwykle bogato dekorowane pomieszczenia reprezentacyjne: Gabinet Prezesa Sądu i Sale Rozpraw .

Realizacja pozwoliła przywrócić cennym wnętrzom Sądu Rejonowego pierwotny wystrój przy jednoczesnym zabezpieczeniu konstrukcji. Zachowano przy tym oryginalną substancję zabytku, uczytelniono wartość cennego, a jednocześnie funkcjonalnego budynku użyteczności publicznej.



 

 

Pani Renacie Grochowskiej za konserwację i restaurację pałacu w Czesławicach

 

Historia budowlana pałacu, wzniesionego na terenie istniejącego co najmniej od XVI wieku zespołu rezydencjonalnego, rozpoczęła się w 1886 roku. W tym czasie założenie zakupił Wacław Wernicki, przemysłowiec warszawski z myślą stworzenia warunków dla rekonwalescencji schorowanej małżonki.

Równie starannie zaprojektowano otoczenie pałacu. Projekt parku wykonał Walerian Kronnenberg – jeden z najwybitniejszych projektantów założeń ogrodowych przełomu XIX i XX wieku. Teren założenia objął łącznie z folwarkiem powierzchnię 24 ha.

Po roku 1920 majątek nabył Tomasz Milowicz, który gospodarował tu do czasów okupacji niemieckiej.

Po wojnie pałac przeszedł na własność Skarbu Państwa i był wielokrotnie przebudowywany (obiekt nie był jeszcze wówczas wpisany do rejestru zabytków, do 1977 roku nie podlegał ochronie prawnej, stąd remontów dokonywano bez projektu konserwatorskiego, jedynie na podstawie decyzji budowlanych). Takie działania niekorzystnie przekształcały oryginalną formę budowli. Kolejnych dewastacji dokonano w pałacu w latach 80. XX w. wykonując nieprawidłowo prace modernizacyjne.

W 1996 roku , nowy właściciel spółka Hermes, bez jakichkolwiek pozwoleń konserwatorskich i budowlanych przystąpiła do prac dokonując znaczącej dewastacji pałacu i parku. Skuto m.in. wówczas wszystkie tynki zewnętrzne wraz z detalami wystroju elewacji: znikły gzymsy, opaski i szczyciki nadokienne, pilastry, boniowania, portale. Sprawę zniszczenia pałacu skierowano do Prokuratury.

Nowa karta w historii zespołu pałacowo-parkowego w Czesławicach otworzyła się dopiero w sierpniu 2001 roku, gdy z rąk Syndyka trafia on w drodze sprzedaży do nowej właścicielki – Renaty Grochowskiej.

Pierwsze działania koncentrowały się wokół podstawowego zabezpieczenia pałacu i parku. Piękne, lecz zaniedbane dotychczas tereny parkowe poddano zabiegom pielęgnacyjnym, oczyszczono stawy, przeprowadzono prace lecznicze przy zabytkowych drzewach. W marcu 2006 opracowany został projekt koncepcyjny rewaloryzacji pałacu zakładający odtworzenie pierwotnego wystroju elewacji i przywrócenie historycznego wyglądu wnętrz. W oparciu o przekazy źródłowe i inwentaryzacje przygotowane zostały także założenia do stylowej aranżacji wnętrz i rewaloryzacji parku. Także w 2006 roku Właścicielka uzyskała pozwolenia konserwatorskie oraz budowlane i rozpoczęła rewaloryzację zespołu. Wykonano wówczas szereg prac zapewniających budynkowi zaopatrzenie w energię i niezbędne media. Roboty strice budowlane w zakresie remontu murów (z wykonaniem izolacji), przebudowy i adaptacji piwnic, remontu dachu, konserwacją i wymianą stolarki okiennej oraz drzwiowej - pozwoliły przywrócić właściwy stan techniczny. Najważniejsze wyzwanie związane z inwestycją polegało jednak na rekonstrukcji całkowicie zniszczonego detalu architektonicznego elewacji. Bogaty, dekoracyjny detal stanowił o plastyczności elewacji, nadawał lekkość pałacowi i podkreślał jego walor estetyczny. Sąd niezwykle ważne było właściwe wykonanie powyższych prac. Profesjonalne działania przyniosły pożądany rezultat i elewacje, wraz z odtworzonym kamiennym cokołem, detalami architektonicznymi, renowacją i uzupełnieniem kamieniarki w przestrzeni tarasu, odzyskały dawny blask. Niemniej ważnym zadaniem było z odtworzenie wystroju i wyposażenia wnętrz pałacowych. Odtworzono wystrój klatki schodowej w nawiązaniu do oryginalnej formy, wykonano nowe kamienne schody. Odtworzono posadzki w hallu i sanitariatach, w pokojach położono nowe parkiety . Z rzadko spotykaną pieczołowitością poddano konserwacji i odtworzono detal architektoniczny, niemniejszą uwagę poświęcono kolorystyce ścian stosując w niektórych pomieszczeniach połączenie koloru i tapet. Odtworzono i wprowadzono kominki oraz piece. Osobny rozdział, ale decydujący o jakości całości prac, to wyposażenie pomieszczeń. Należy podkreślić, że Właścicielka kierowała się zasadą stosowania wyłącznie autentycznych obiektów, odpowiadających czasom powstania i funkcjonowania pałacu. Powyższe zaangażowanie dotyczyło zarówno drobnych, zdawałoby się nieistotnych elementów, jak również tych zasadniczych, decydujących o charakterze przestrzeni. Według tej zasady skompletowano żyrandole, kinkiety, okucia stolarki, lustra, meble, rzeźby i obrazy. O wyjątkowym podejściu do zagadnienia świadczy fakt, że nawet w łazienkach cześć wyposażenia stanowią oryginalne przedmioty. Nadzór nad aranżacją wnętrz sprawował Grzegorz Sądecki.

Stopniowo, dzięki konsekwentnemu działaniu Pani Renaty Grochowskiej pałac w Czesławicach odzyskał blask. Obiekt pod nowym dachem, z przywróconą dekoracją elewacji, odrestaurowanymi wnętrzami, w otoczeniu coraz lepiej zadbanego parku budzi zainteresowanie nie tylko znawców przedmiotu, ale często zaglądających do Czesławic turystów i nałęczowskich kuracjuszy.


 

 

 

Metropolitalnemu Seminarium Duchownemu w Lublinie za konserwację XVII w. fryzu medalionowego oraz adaptację wnętrz na Muzeum Starodruków i Sztuki Sakralnej, w zespole seminarium w Lublinie

 

 

Na początku XVII wieku teren zajmowany przez Seminarium Duchowne – w skład którego wchodzi kościół seminaryjny, ogrodzenie z bramkami i zespól budynków klasztornych - należał pierwotnie do dwóch rodzin ariańskich: Suchodolskich i Lubienieckich. Ostatnia z nich postawiła tu dwór, przekazała też jego część na cmentarz dla swych wyznawców i wybudowała ośmioboczną kaplicę, która przetrwała do lat dwudziestych XX wieku. Kolejnymi właścicielami byli m.in. Albert Sierakowski, opatka Benedyktynek sandomierskich Zofia Sieniawska, rodzina Rzeczyckich, książę Bogusław Radziwiłł, rodzina Żytkiewiczów.

 

Najprawdopodobniej w latach 1616-25 wybudowano tu pałac dla wicewojewody Bernarda Suchorabskiego. Na jego dwóch elewacjach zachował się rzeźbiony fryz składający się z 38 medalionów, zinwentaryzowany w latach 1852-1853 przez Kazimierza Stronczyńskiego w „Opisie Zabytków Starożytności w Królestwie Polskim”. W 1696 roku obszar ten stał się własnością fundacji oo. Misjonarzy. Pałac-klasztor Misjonarze jeszcze w XVIII wieku rozbudowali o skrzydło zachodnie, co spowodowało zniszczenie części medalionów.

Pozostałe na elewacjach południowej i północnej dotrwały w dobrym stanie do drugiej wojny światowej. 17 września 1939 roku niemiecka bomba lotnicza zniszczyła północno-wschodni narożnik gmachu. Zagładzie uległo wówczas kilka medalionów. Część pozostałych została uszkodzona. W 1947 roku pozostawiono pięć pustych blend w miejscach zniszczonych medalionów. Uzupełnienia medalionów na podstawie fotografii i akwarel Stronczyńskiego dokonano w 1955 roku. Konserwację fryzu przeprowadzono w latach 1982-1986. Na elewacji południowej zmniejszono okna tak, aby okapy nie deformowały laurowych wieńców. Na elewacji północnej zrekonstruowano pięć brakujących medalionów. Jak pisał prof. Jerzy Kowalczyk konserwatorzy Roman i Monika Konkolewscy wydobyli „wyrazistość reliefów poprzez przywrócenie dawnej kolorystyki – ultramarynowego tła silnie odcinającego się od jasnokremowych partii rzeźbiarskich. Korektury wizerunków i emblematów w medalionach stały się możliwe dzięki udostępnieniu przez profesora fotografii rycin stanowiących pierwowzory graficzne z XVI i XVII w., zamieszczone głównie w dziele Arnolda Myliusa „Principum et Regum Polonorum imagines” wydanego w kolonii w 1594 roku oraz Gabriela Rollenhagena „Selectorum emblematum centuria” z 1611 roku.

Dobór ambitnego i ideowego programu serii medalionów z wizerunkami książąt i królów polskich, wymagał znajomości europejskich kompendiów emblematycznych. Wskazuje to na fundatora o wysokiej kulturze intelektualnej, członka liczącego się w Rzeczypospolitej rodu senatorskiego. Wychodząc z takich przesłanek ufundowanie wczesnobarokowego fryzu, w latach 40. XVII w. należałoby łączyć z Bogusławem Radziwiłłem lub poprzednikiem z tegoż rodu. Na ich służbie byli bowiem poeci, pisarze i inżynierowie o wysokiej kulturze intelektualnej. Wśród nich byli także Andrzej i Paweł Lubienieccy, werbujący artystów na dwór Radziwiłłów. Być może ze względu na prestiż rodu, rezydencja Radziwiwłłów w Lublinie musiała się wyróżniać wśród podmiejskich dworów okazałością i niezwykłą galerią książąt i królów. Przedstawiają one m.in. Bolesława III Krzywoustego, Bolesława IV Kędzierzawego, Kazimierza II Sprawiedliwego oraz Leszka – z emblemami.

 

Ostatni z nich dla zdobycia korony użył niegodziwego podstępu. Przed wyznaczoną pogonią do słupa z koroną, chcąc utrudnić drogę konkurentom, powtykał w ziemię gwoździe zakończone kolcami, które okaleczyły ich konie. Gdy ujawniono ten podstęp rozszarpano go końmi, stąd zamiast berła dzierży pejcz, a zamiast miecza – szpikulec podobny do grotu strzały. Postawa Leszka została zilustrowana emblematem z dzieła Rollenhagena, ukazującym raka dźwigającego glob wszechświata.

Zgodnie z programem prac konserwatorskich z września 2010 roku autorstwa M. Konkolewskiej, która przeprowadziła konserwację - stan zachowania fryzu (…) świadczył o utracie właściwości hydrofobowych zastosowanych zabezpieczeń powierzchniowych. Przekładało się to na wypłukiwanie błękitnego tła, zniszczenia wierzchniej oryginalnej warstwy form rzeźbiarskich m.in. poprzez krystalizację soli, postępujący proces ich wykruszania, przebarwienia. Prace konserwatorskie polegały m.in. na wzmocnieniu zdezintegrowanych i osłabionych partii zaprawy, oczyszczeniu, odsoleniu, podklejeniu odsłoniętych odspojeń, reperacji głębszych spękań, uzupełnieniu ubytków zaprawą wapienno-piaskową, przywróceniu barwnej warstwy tła medalionów oraz hydrofobizacji powierzchni. Prace konserwatorskie pozwoliły na wyeksponowanie wartości, unikatowej dekoracji.

Drugą wyróżnioną częścią inwestycji jest adaptacja na Muzeum Starodruków i Sztuki Sakralnej, przyziemia neobarokowego skrzydła seminarium wybudowanego w I poł. XX w. wg projektu arch. Jerzego Siennickiego, z fundacji księdza Andrzeja Karnickiego.

Muzeum Starodruków i Sztuki Sakralnej zostało powołane w celu udostępnienia zabytkowych zbiorów Biblioteki Seminarium, założonej w 1714 roku. Biblioteka posiada dziś 611 tytułów rękopisów, 175 tytułów inkunabułów i ponad 17 tys. Starodruków.

W ramach prac konserwatorskich wnętrza adaptowanego na muzeum – w oparciu o projekt autorstwa arch. Krzysztofa Korony z zespołem oraz program prac konserwatorskich autorstwa konserwatora Krzysztofa Kawiaka - przeprowadzono m.in. naprawę rys i pęknięć murów wraz tynkami, renowację detali architektonicznych, malowanie wnętrz w oparciu o wcześniejsze badania i próby kolorystyczne, konserwację drewnianego wiatrołapu wraz ze stolarką drzwiową głównego wejścia. Położono także nową posadzkę, wymieniono instalacje elektryczne i sanitarne, wprowadzono wyposażenie muzeum.

Wśród eksponowanych starodruków uwagę zwraca Mszał Kraśnicki z ok. 1400 roku. Ekspozycje uzupełniają m.in. szaty liturgiczne, a także przykłady rzeźby sakralnej i malarstwa z XVIII wiecznym obrazem przedstawiającym "Dawida z głową Goliata", którego autorem jest najprawdopodobniej włoski malarz Guido Reni.


 

 

Parafii prawosławnej pod wezw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie za konserwację zespołu 353 nagrobków na prawosławnym cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie

Pierwszy trzymorgowy cmentarz powstały w 1794 roku na gruntach wsi Rury, zwany był Starym lub „Pod Lipkami”. Jego teren przez kolejne zakupy gruntów stale się powiększał. W roku 1826 władze miejskie nakazały parafii kościoła ewangelickiego zamknięcie starego cmentarza, a także zakupienie gruntu przylegającego od północnej strony do istniejącego cmentarza „Pod Lipkami” - z przeznaczeniem na cmentarz ewangelicki, który oficjalnie zaczął funkcjonować od 1831 roku. Ewangelicy pozwolili korzystać prawosławnym z własnej części cmentarza, wydzielając część zakupionego gruntu na pochówki głównie wojskowych i ich rodzin. Teren ten szybko się zapełnił i około roku 1840 wydzielono dalszą część cmentarza na rzecz wyznawców prawosławia - z wyznaczeniem drogi dojazdowej do ówczesnej ulicy Cmentarnej. W latach 1902-1903 wzniesiono na nim cerkiew p.w. Świętych Niewiast Niosących Wonności oraz ozdobną bramę. Otwarcie w 1932 roku nowego cmentarza przy ul. Unickiej spowodowało, że popularny cmentarz przy ul. Lipowej zaczął się stawać cmentarzem ekskluzywnym i ostatecznie został zamknięty. W roku 1985 zespół cmentarzy miejskich wpisany został do rejestru zabytków. Tworząc nowy cmentarz, organizowano jego przestrzeń m.in. poprzez budowę ogrodzenia, wytyczenie alejek, podział na kwatery, wydzielenie miejsc na pochówki oraz nasadzenia. Z rozwojem cmentarzy, jako miejsc odwiedzin, powstała koncepcja tworzenia plastyki nagrobnej od prostych płyt inskrypcyjnych po rozbudowane formy rzeźbiarskie. Najstarszy rozpoznany nagrobek na części prawosławnej cmentarza przy ul. Lipowej pochodzi z roku 1842. Nagrobki na cmentarzu prawosławnym zachowane bez wtórnych przekształceń, znajdowały się w złym stanie zachowania. Zespół nagrobków powstałych w latach 1842-1914, nie posiadał w większości opiekunów, wobec powyższego większość nagrobków w sposób naturalny ulegała destrukcji pod wpływem czasu, czynników zewnętrznych, warunków atmosferycznych i biologicznych. Przewrócone, rozbite lub uszkodzone nagrobki porosnięte mchami, roślinnością i zasłonięte przez samosiewy - stworzyły romantyczny obraz, mało jednak przypominający pierwotną funkcję. Wykonana w 2005 roku inwentaryzacja lokalizowała nagrobki oraz drzewostan. Dodatkowo wykonane zostały karty ewidencyjne dla najbardziej wartościowych artystycznie i historycznie nagrobków, zawierające fotografię, opis, a przede wszystkim rozpoznanie danych osoby zmarłej. Materiał wyjściowy, umożliwił lokalizację nagrobków w terenie za pomocą przyporządkowanej numeracji, która została wykorzystana przez konserwatorów do opracowania programów prac. Objęto nimi 353 nagrobki, których konserwację włączono do realizowanego przez Parafię prawosławną projektu unijnego rewitalizacji cmentarza.

Ramowy program prac konserwatorskich obejmował:

- oczyszczenie terenu i demontaż elementów nagrobków w wielu przypadkach do poziomu kryp grobowych,

- wzmocnienie lub wymurowanie na nowo podmurówek z wykonaniem izolacji,

- łączenie rozbitych części nagrobków i łączenia konstrukcyjne z uzupełnieniami elementów,

- klejenie rozwarstwień i spękań kamienia,

- odsalanie silnie zawilgoconych nagrobków i wzmacnianie strukturalne kamienia,

- doczyszczanie powierzchni z wtórnych nawarstwień,

 

Program ulegał modyfikacji ze względu na specyfikę indywidualną nagrobków. Jeden z nich w formie graniastosłupa o podstawie trójkąta, był silnie zniszczony z uszkodzonymi i rozrzuconymi częściami składowymi. Należało go zdemontować w całości, wymurować podstawę i ponownie poprawnie złożyć po pełnej konserwacji elementów. Ciekawym tematycznie, był niewielkich rozmiarów nagrobek, nakryty dużych rozmiarów metalową konstrukcją. Jej stan zachowania był bardzo zły. W ramach konserwacji wykonano prace dekarskie, odtworzono według wzoru siatkę, całość zabezpieczono. Mniejszego zakresu prac wymagał osłonięty przez wiatę kamienny nagrobek. Kolejny nagrobek został złożony z rozrzuconych marmurowych części składowych. Po wybraniu ziemi, uzupełniono brakujące elementy boczne i całość złożono. Prace konserwatorskie przy wszystkich wytypowanych nagrobkach in situ, w tym zagłębionych w gruncie - wykonano w pełnym zakresie, bez większych uzupełnień - chyba że wymagały tego względy konstrukcyjne. Pracami w ramach rewaloryzacji cmentarza objęto również cerkiew, bramę główną, ogrodzenie oraz alejki. Prace konserwatorskie przy nagrobkach w latach 2013-2014, realizowały dwa zespoły pod kierunkiem konserwatorów dzieł sztuki Mirona Kellera i Macieja Filipa.

 

 

 

LAUR KONSERWATORSKI 2016

 

Laury Konserwatorskie 2016 przyznano :

1. GMINIE MIEJSKIEJ W KRASNYMSTAWIE - ZA KOMPLEKSOWY REMONT I KONSERWACJĘ DWORU W DAWNYM ZAŁOŻENIU DWORSKO-FOLWARCZNYM „STAROSTWO

Dwór w Krasnymstawie zwany „starościńskim” jest pozostałością dawnego zespołu dworsko – parkowego i folwarcznego zlokalizowanego w południowej części miasta. Pierwsze przekazy archiwalne dotyczące folwarku pochodzą z 1782 r. Był to wówczas duży zespół z dworem, licznymi budynkami gospodarczymi, browarem i gorzelnią, należący do starostów krasnostawskich. W czasie wojen polsko – szwedzkich zniszczeniu uległ zamek królewski, gdzie rezydowali starostowie i dlatego w 1774 r. przeniesiono siedzibę starosty do folwarku, zwanego później od swojej funkcji „Starostwem”. Dwór starościński, który dotrwał do naszych czasów pochodzi z 1 poł. XIX w. . W 1914 r. w trakcie walk o Krasnystaw spłonęły zabudowania gospodarcze, ocalał jedynie spichlerz i dwór. Po I wojnie zespół dworski stał się własnością rodziny Radomyskich zamieszkującej dwór do czasu parcelacji dóbr w 1944 r.. Po II wojnie na dawnym gazonie przed dworem wystawiono barak z mieszkaniami komunalnymi a większą część zdegradowanego teren parku zajmowały garaże i pomieszczenia magazynowe. Dwór był użytkowany na cele mieszkalne i zajmowany przez różne instytucje. Od 1996 r. został wyłączony z użytkowania. Odtąd niszczał opuszczony i dewastowany, jedynie doraźnie zabezpieczany był po interwencjach i nakazach konserwatorskich.

W 2012 r. opracowano projekt budowlany inwestycji.

W trakcie prac projektowych wykorzystane zostały wydane wcześniej zalecenia konserwatorskie, przekazy historyczne i pozyskane od ostatnich właścicieli zdjęcia archiwalne przedstawiające wygląd dworu i parku. Na ich podstawie odtworzono zagospodarowanie najbliższego otoczenia zabytkowego dworu z gazonem przed frontem, układem alejek i doborem roślin charakterystycznych dla czasu jego funkcjonowania. Po wyburzeniu baraku stojącego przed dworem, komórek i części chaotycznej zabudowy uzyskano układ przestrzeni typowej dla założeń z okresu XIX i początku XX w. podporządkowanych budynkowi dworu.

W trakcie prac remontowych odtworzono pokrycie dachu drewnianym gontem; pracom konserwatorskim poddano portyk kolumnowy.

Z wnętrza dworu usunięto wtórne podziały akcentując sień reprezentacyjną i salon na osi środkowej, odgruzowano zawalone piwnice, wyremontowano ściany fundamentowe, a strych zaadaptowano na salę konferencyjną. We wszystkich pomieszczeniach ułożono drewniane podłogi, zakonserwowano drzwi frontowe a pozostałe odtworzono na wzór zachowanych, zamontowano okna skrzynkowe wykorzystując oryginalne okucia. Wyjątkowym odkryciem tej inwestycji były duże fragmenty tapet pokrywające drewniane ściany dworu, które przetrwały pod tynkiem położonym na nie prawdopodobnie w okresie międzywojennym. W trakcie dodatkowych prac konserwatorskich relikty tapet zostały wytransferowane i poddane zabiegom konserwatorskim. Najlepiej zachowane fragmenty po konserwacji zostały oprawione w ramy o wymiarach 70 x 100 cm i obecnie zdobią pomieszczenia w których pierwotnie występowały.

Dwór wpisany do rejestru zabytków w 1998 r. jest jednym z niewielu zachowanych na terenie województwa lubelskiego drewnianych dworów o konstrukcji wieńcowej i cechach klasycystycznych - będąc jednocześnie typowym przykładem dawnych skromnych siedzib podmiejskich. Zlokalizowany na wysokiej skarpie nadwieprzańskiej, z kolumnowym gankiem w elewacji frontowej, gazonem i tarasem wychodzącym na część ogrodową, po wielu latach opuszczenia stał się jednym z najbardziej malowniczych akcentów w przestrzeni miejskiej, a jego otoczenie atrakcyjnym miejscem rekreacyjnym służącym mieszkańcom Krasnegostawu.

Prace remontowe prowadzone były w latach 2012 – 2015 roku. Inwestycja finansowana była ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na w lata 2007-2013, środków własnych samorządu miejskiego (ok 25 %).

Autorem projektu jest mgr inż. Barbara Skórzyńska – Terlecka – wraz z zespołem.

 

 

2. PARAFII RZYMSKOKATOLICKIEJ POD WEZW. ŚW. STANISŁAWA BM W CZEMIERNIKACH - ZA KOMPLEKSOWE PRACE KONSERWATORSKIE PRZY KOŚCIELE PARAFIALNYM

 

Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Czemiernikach –

zlokalizowany w zachodniej pierzei rynku - został zbudowany z fundacji Henryka Firleja, dziedzica Czemiernik; od 1601 roku sekretarza królewskiego i późniejszego biskupa płockiego. Budowę rozpoczęto 3 maja 1603 roku wmurowaniem kamienia węgielnego. Prowadził ją prawdopodobnie lubelski murator Piotr Durie. Współpracował z nim turobińsko – zamojski sztukator Jan Wolff, autor renesansowo- manierystycznej dekoracji sklepienia kościoła, który swoją sygnaturę/gmerk pozostawił w kartuszu na ścianie prezbiterium z datą zakończenia prac w 1614 roku.

Kościół jest orientowany, ma symetryczną jednonawową bryłę, z parą kaplic transeptowych i przylegających do nich zakrystii. Po obu stronach zamkniętego półkoliście prezbiterium, wprowadzono parę ujmujących korpus pięciokondygnacyjnych wież, nakrytych baniastymi, latarniowymi hełmami oraz przylegających do nich okrągłych wieżyczek, mieszczących klatki schodowe. Jednoosiową, dwukondygnacyjną fasadę kościoła, zwieńczoną szczytem, flankują, wspomniane wieże. Na osi umieszczono półkoliste wejście poprzedzone portykiem, wspartym na dwóch parach kolumn toskańskich. Trójprzęsłową nawę przykryto sklepieniem kolebkowym z lunetami.

Fundator kościoła zadbał o jego bogaty jak na owe czasy kamienny wystrój w stylu renesansu lubelskiego. Do chwili obecnej zachowały się portale wewnętrzne i zewnętrzne, z których każdy zwieńczony został innym kartuszem z herbem fundatora – „Lewart” oraz kamienne obramienia okienne z charakterystyczną dla renesansu lubelskiego plecionką. Wystrój wnętrza uzupełniono sztukatorską dekoracją sklepienia kościoła, wykonaną przez zespół sztukatora Jan Wolfa. Niestety jej znaczna część, zdobiąca nawę świątyni, uległa zniszczeniu w trakcie pożaru w 1813 roku.

Z pierwotnego wyposażenia świątyni zachowały się jedynie dwie późnogotyckie rzeźby Matki Bożej i św. Jana, wkomponowane w manierystyczny ołtarz główny. Ołtarze boczne, ołtarze umieszczone w kaplicach, ambona oraz pozostałe wyposażenie, wykonane w stylu barokowym, pochodzą z XVIII wieku.

Ze względu na pogarszający się stan zachowania kamiennych elementów wystroju kościoła - obramień okiennych, portali wewnętrznych i zewnętrznych, prace przy nich parafia podjęła już w 2006 roku. Kontynuowano je w kolejnych latach. Jednocześnie parafia czemiernicka wykonała prace konserwatorskie przy elementach wyposażenia wnętrza: barokowej ambonie, przytęczowych ołtarzach bocznych z obrazami i ołtarzu głównym.

W 2015 roku parafia podjęła prace konserwatorskie przy zachowanej sztukatorskiej dekoracji sklepienia prezbiterium kościoła. Sztukaterie przez wieki ulegały procesom niszczenia i degradacji, na którą największy wpływ miał pożar w 1813 roku, późniejsze naprawy o charakterze murarskim i niefachowe interwencje. Część elementów zdobiących sklepienie prezbiterium uległa zniszczeniu, pozostawiając w dekoracji ubytki, wtórnie uzupełnione, jeszcze w wieku XIX. Dekoracja wielokrotnie przemalowywana, została pokryta grubymi warstwami farby, co spowodowało zakrycie oryginalnych form przestrzennych, a także licznych mechanicznych uszkodzeń. Pierwotne warstwy malarskie zdobiące sztukaterie zostały wtórnie odbarwione, zniszczone i zabrudzone przez pożar, jak również zdegradowane licznymi biologicznymi nawarstwieniami. Warstwy barwne lokalnie spękane, odspojone, z drobnymi ubytkami na całej powierzchni, zostały odkształcone i powyginane. Tynki w obrębie sklepienia i ścian prezbiterium poddawane były licznym naprawom, które pozostawiły ślady w postaci różnych faktur i materiałów.

Prace rozpoczęto wykonaniem dokumentacji, badań technologicznych i stratygrafii. Zdecydowano o usunięciu wtórnych warstw technologicznych i zabezpieczeniu odspojonych śladów warstw oryginalnych. Konserwację techniczną wykonano w zakresie konsolidacji warstw technologicznych partii sztukaterii, wypraw ścian i wysklepek. Naprawiono i wzmocniono elementy sztukaterii. Wykonano niezbędne rekonstrukcje sztukaterii i naprawy w obrębie ich powierzchni. Opracowano estetycznie powierzchnie sklepienia prezbiterium. Wykonano rekonstrukcje malatury i dekoracji pozłotniczej, opierając się na wynikach badań zachowanych oryginalnych warstw jak również na analizie porównawczej zachowanych obiektów i podobnych realizacji konserwatorskich. Interwencja konserwatorska mała na celu pełną konserwację zachowanych sztukaterii z niezbędnymi rekonstrukcjami form i warstw barwnych oraz naprawę i rekonstrukcję w obrębie ścian prezbiterium. Podjęte działania miały za zadanie powstrzymanie procesów destrukcji, przywrócenie pierwotnych walorów artystycznych i estetycznych wnętrza, ze szczególnym uwzględnieniem przywrócenia zabytkowym powierzchniom parametrów technicznych.

Prace konserwatorskie realizował zespół kierowany przez Pawła Sadleja w oparciu o program prac, opracowany przez Sarę Hejke.

 

 

 

3. PKP POLSKIM LINIOM KOLEJOWYM S.A. - ZA KOMPLEKSOWY REMONT I KONSERWACJĘ WIADUKTU KOLEJOWEGO NAD ULICĄ KUNICKIEGO W LUBLINIE

Wiadukt kolejowy nad ul. Kunickiego Lublinie jest na terenie woj. lubelskiego jednostkowym przykładem realizacji - w okresie dwudziestolecia międzywojennego - dzieła inżynierii lądowej o rozbudowanej, bogatej formie architektonicznej, odwołującej się do porządków klasycznych.

W latach 90. XIX wieku zrealizowano linię kolejowa łączącą Lublin z Chełmem. Linia przecięła jedną z głównych ulic miasta, tworząc niebezpieczny węzeł komunikacyjny. Próbę rozwiązania tego problemu przerwały działania wojenne I wojny światowej.

Dopiero w latach 1925-28 powstał wiadukt kolejowy nad ulicą. Wstępny projekt został przygotowany przez Radomską Dyrekcję Kolejową Polskich Kolei Państwowych. Jego budowa otwierała bezkolizyjny dojazd do nowopowstającej dzielnicy „Dziesiąta”.

Budowa wiązała się z koniecznością wykonania podkopu (tj. obniżenia rzędnej ulicy) i przebudową układu komunikacyjnego w sąsiedztwie. Jednym z elementów projektu branży drogowej było rozwiązanie przejść pieszych pod wiaduktem, do wysokości powyżej poziomu notowanych wylewów pobliskiej rzeki Czerniejówki .Projekty drogowe opracowane zostały w Wydziale Budowlanym Magistratu Lublina i podpisane przez Kierownika Wydziału - architekta Ignacego Kędzierskiego i inż. miejskiego Henryka Zamorowskiego. Inwestycja obejmowała realizację:

a) żelbetowego ustroju nośnego składającego się z 15 przęseł płytowych, opartych na masywnych przyczółkach i 32 podporach w formie kolumn o średnicy 1 m,

b) wystroju architektonicznego przyczółków i skrzydeł przyczółków, kolumn, balustrad i bocznych zewnętrznych krawędzi płyt ustroju nośnego nad jezdnią,

c) układu komunikacji jezdnej i pieszej, powiązanego z przyległymi ulicami.

 

Stan techniczny wiaduktu przed remontem był bardzo zły. W obrębie elementów

betonowych, powierzchni tynkowych jak i elementów stalowych obiektu widoczne były

postępujące procesy korozyjne. Na powierzchniach tynkowych i betonowych

występowały liczne spękania, ubytki i odspojenia dużych fragmentów występowały

głównie w obrębie tralek, słupków, poręczy i partii cokołowych balustrady. Przyczółki i

mury oporowe wykazywały znaczny stopień zasolenia w partiach przyziemia. Prawie całą

powierzchnię zabytkowego wystroju wiaduktu pokrywały ciemne nawarstwienia brudu,

sadzi i smółek, poprzerastane wykwitami soli.

Po zdefiniowaniu stopnia zniszczenia wiaduktu i określeniu koniecznych prac

remontowych – w pierwszej kolejności m.in. usunięto skorodowane warstwy betonu,

wytypowano elementy tralek nadające się do ponownego wmontowania, które

jednocześnie mogły służyć do wykonania nowych form. Czyszczenie przeprowadzono

mechanicznie przez piaskowanie i groszkowanie. W podstawach zdwojonych kolumn,

uzupełniono brakujące elementy bloków kamiennych – nowe elementy wykonano na

wzór pozostałych z granitu. Spękania iniekowano poliuretanową żywicą iniekcyjną.

Odsłonięte pręty zbrojeniowe oczyszczono i zabezpieczono antykorozyjnie. Cała

powierzchnia została zdezynfekowana i odgrzybiona. Wykonano rekonstrukcję

uszkodzonych powierzchni betonowych, w partiach cokołowych zastosowano

uszczelniacz, który penetruje głęboko w powierzchnię betonową wzmacniając ją i

przedłużając jej żywotność, uzupełniono brakujące części boniowania. Po wykonaniu w/w

prac naprawczych części betonowych – zaimpregnowano i pomalowano wszystkie

części składowe wiaduktu. Stalowe przęsła ozdobnej balustrady

oraz rozetki na skrzyżowaniu szprosów, zostały odtworzone na wzór pierwotnych w

oparciu o dokumentację i inwentaryzację.

Obecnie, po rekompozycji otoczenia wiaduktu, jest to jeden z najlepiej

wyeksponowanych zabytków miasta.

 

 

 

4. PARAFII RZYMSKOKATOLICKIEJ POD WEZW. WNIEBOWZIĘCIA NMP W OPOLU LUBELSKIM - ZA KOMPLEKSOWE PRACE KONSERWATORSKIE PRZY KOŚCIELE PARAFIALNYM

Parafia rzymskokatolicka istniała w Opolu Lubelskim od pocz. XIV w.. W XV w. wybudowano drewniany kościół, do którego w 1615 roku Feliks Słupecki dobudował od północy murowaną kaplicę grobową. Budowę świątyni ukończyli w 1674 roku proboszczowie opolscy - Stanisław i Piotr Dobielowiczowie.

Po sprowadzeniu w 1743 roku do Opola Lubelskiego przez Jana Tarłę zakonu Pijarów i przekazaniu im kościoła, nastąpiła rozbudowa. W latach 1744-49 zbudowano wieniec kaplic tworzących obejście nawy głównej – tzw. „kalwarię”. Obecnie, po zamurowaniu arkad są to nawy boczne kościoła.

Dzisiaj świątynia pełni funkcję kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia NMP. Zarówno bryła budynku jak i jego wnętrze uległy w ciągu wieków zniszczeniom, nastąpiły reparacje, przemalowania i uzupełnienia. Tynki cementowe elewacji zatarły pierwotny detal i profil dekoracji oraz spowodowały ogromne zniszczenia.

Proboszcz parafii ks. Krzysztof Kozak w 2009 r. rozpoczął kompleksowe prace restauratorskie remontem wypraw tynkowych i konserwacją detalu architektonicznego elewacji z przywróceniem barokowej formy i kolorystyki. Wyprawy tynkowe, dekoracje sztukatorskie i kamieniarkę oczyszczono, części zdezintegrowane - usunięto, a zachowane - zdezynfekowano i wzmocniono. Na płaskich powierzchniach i gzymsach wykonano tradycyjną metodą, piaskowo-wapienne tynki dwuwarstwowe, barwione w masie, na bazie sieny naturalnej z laserunkami.

Prace prowadzono również przy elewacjach kaplic bocznych. W 1748 roku Jan Tarło sfinansował ich przebudowę, nadając północnej - funkcję rodzinnego mauzoleum, co potwierdza dekoracja zewnętrzna ścian. Pod kaplicą znajduje się krypta, a w niej pochówki Jana Tarły i jego żony Zofii z Krasińskich; na elewacji kaplicy znajduje się epitafium pierwszej żony Jana - Elżbiety z Branickich Tarłowej.

Dekoracja kartuszy obramiających herby uległa poważnym zniszczeniom. Czynności ratunkowe polegały również na wykonaniu form uzupełniających. Znaleziono pierwotną kolorystykę heraldyczną tarcz herbowych – cynober dla herbu Topór i błękit dla herbu Ślepowron, która została odsłonięta i uzupełniona. Prace przy konserwacji elewacji zakończono w 2014 roku.

Wnętrze świątyni jest w stylu barokowym, posiada bogaty program ikonograficzny - którego autorem był ks. Ignacy Konarski - z przewodnim tematem maryjnym w prezbiterium (obraz Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z Dzieciątkiem w ołtarzu głównym oraz polichromia sklepienia prezbiterium m.in. przedstawiająca Wniebowzięcia NMP). Sklepienie nawy przedstawia Chrystusa w majestacie otoczonego przez czterech Ewangelistów i adorowanego przez przedstawicieli stanów.

W kaplicy północnej pw. Krzyża Św. polichromię wykonał w 1749 r. Antoni Dembicki. Program ikonograficzny dopełniony został przez cykl obrazów jego autorstwa sygnowanych i datowanych na 1746 r. związanych z legendą Krzyża Świętego.

W kaplicy południowej polichromię malował Józef Meyer; znajduje się w niej cykl obrazów poświęconych św. Józefowi Kalasantemu.

Stan zachowania wystroju i wyposażenia przed podjęciem prac był katastrofalny. Polichromia autorstwa Antoniego Dembickiego z lat 1751 – 53, przemalowana w latach 60. XX w. w trudno usuwalnej technologii - była zniszczona i silnie zabrudzona. Drewniane wyposażenie zaatakowane przez drewnojady, z olejnymi przemalowaniami i przetartą malaturą obrazów - wymagało natychmiastowej interwencji.

W trakcie prac prowadzonych w latach 2009-2015 poddano konserwacji następujące barokowe wyposażenie z poł. XVIII w. :

  • osiem ołtarzy bocznych, w postaci niedużych późnobarokowych mens i obrazów autorstwa Szymona Czechowicza, umieszczonych we wnękach nawy,
  • rzeźby apostołów usytuowane na konsolach między ołtarzami,
  • ambonę i chrzcielnicę,
  • epitafia Zofii Tarłowej i Aleksandra Lubomirskiego,
  • balustradę chóru wraz z prospektem organowym z 1910 roku, z zabezpieczeniem zabytkowego witraża z ok. 1900 r..

 

Pracom poddano również polichromię prezbiterium i nawy wraz z dekoracją sztukatorską. W czasie prac konserwatorskich w prezbiterium odsłonięto zacheuszek z datą 1641 r. oznaczającą czas konsekracji kościoła przywróconego katolikom, po odzyskaniu od kalwinów. Pozostawiono ten fragment jako świadek dawniejszego wystroju.

Wystrój kościoła posiada kilka unikatowych rozwiązań:

  • namalowane w obu kaplicach otwory okienne ponad gzymsem wieńczącym. W trakcie prac przy polichromii wymieniono ślusarkę okienną, której wzór przyjęto z ikonograficznego przedstawienia na polichromii z kaplicy południowej,
  • namalowane otwory okienne w typie porte – fenetre w prezbiterium, sugerujące istnienie dwu lóż „wychodzących” na prezbiterium,
  • drewniany lambrekin zdobiącym gzyms nawy.

Pracom poddano również unikatowy, barokowy wystrój snycerski zakrystii południowej.

 

Wymienione prace wykonane zostały pod kierownictwem konserwatorów dzieł sztuki Aleksandra Piotrowskiego i Dawida Szlachty. Całość dopełniona została uporządkowaniem otoczenia oraz wykonaniem iluminacji kościoła, co pozwoliło świątyni odzyskać dawny blask i splendor.